Tế bào gốc

DOUGLAS MELTON
11/02/2009 16:02 GMT+7

TTCT - Sau tám năm bị tẩy chay vì những lý do chính trị, đạo đức, các nhà khoa học về tế bào gốc như Douglas Melton ở Trường đại học Harvard đã từ bóng tối bước trở lại vùng ánh sáng... Tế bào gốc đang được xem là chiếc chìa khóa vàng đối với y học hiện đại.

Phóng to
Nhà nghiên cứu Douglas Melton với những nghiên cứu chấn động về tính ứng dụng của tế bào gốc

Nhờ những nghiên cứu không mệt mỏi và dũng cảm của họ, tế bào gốc bắt đầu tạo ra một cuộc cách mạng mang tính đột phá chưa từng có trong lịch sử, giúp con người giờ đây có thể an tâm hơn trước những căn bệnh mà lâu nay bị “bệnh viện chê, bác sĩ lắc đầu” như AIDS, tim mạch, Parkinson, đái tháo đường...

Cuộc tìm kiếm đã có kết quả

Các cuộc cách mạng khoa học có thể bắt nguồn từ nhiều sự kiện hay nhân vật nhưng với Douglas Melton - đồng giám đốc Viện tế bào gốc Harvard, câu chuyện lại bắt đầu từ chính bi kịch gia đình mà ông gánh chịu. Cách đây hơn mười năm, cậu con trai Sam 6 tháng tuổi của Melton bỗng trở bệnh với triệu chứng ban đầu tưởng chừng không nguy hiểm (cảm lạnh). Sáng ngủ dậy, Sam nôn thốc nôn tháo rồi cậu bé trở nên khó thở. Vài giờ sau, Sam xám ngắt, được chở đi cấp cứu. Suốt chiều hôm đó, bác sĩ tiến hành hết thử nghiệm này đến thử nghiệm khác. Xét nghiệm nước tiểu cho thấy Sam bị tiểu đường type 1.

Thời điểm đó, cũng như bây giờ, đây là căn bệnh luôn khiến y học bó tay. Các bệnh nhân như Sam gần như phải tự thực hiện chức năng mà lá lách giờ đây đã bất lực: theo dõi nồng độ glucose bị dùng hết, lệ thuộc lượng insulin được bơm vào để phân hủy lượng đường khi nồng độ của nó vượt mức cho phép. Vậy là từ đó cuộc sống Sam thay đổi hoàn toàn. Suốt giai đoạn thơ ấu, Sam được mẹ kiểm tra mỗi vài giờ lúc ngủ để bơm đường khi nó hạ hoặc bơm insulin khi đường cao.

Đau khổ trước bệnh trạng của con, Melton - với chuyên môn sinh học phân tử - lao vào nghiên cứu điều mà đến nay ông tiếp tục làm: tìm phương pháp tạo ra tế bào sản sinh insulin bằng cách sử dụng tế bào gốc. Melton mua hàng đống sách về nhà tự mò mẫm. Gần hai thập niên sau, Douglas Melton tin rằng tế bào gốc là chìa khóa có thể mở toang gần như tất cả cánh cửa bí hiểm dẫn đến những phương pháp chữa bệnh mới, không chỉ đối với tiểu đường mà còn với nhiều căn bệnh nan y mà đến nay y học vẫn gặp khó khăn, từ Parkinson, tim mạch đến AIDS...

Phóng to
Kỹ thuật mới có thể tạo ra tế bào gốc mà không cần phôi

Không chỉ Douglas Melton, nhiều nhà nghiên cứu khắp thế giới cũng ngày đêm trăn trở với tế bào gốc. Lĩnh vực nghiên cứu tế bào gốc đã vượt qua những chặng đường thăng trầm gian nan, từ tế bào gốc từ phôi (giúp có thể tạo ra bất kỳ loại mô nào trong 200 loại trong cơ thể) đến tế bào lấy từ các bộ phận hoàn chỉnh khác (thậm chí tế bào da), giúp tạo ra một số loại tế bào mô chuyên biệt nào đó.

Tiềm năng “cứu chúng sinh” của tế bào gốc đến nay đã hiển nhiên đến mức chẳng ai có thể làm ngơ được. Ngày 23-1-2009, sau gần một thập niên chuẩn bị, Cơ quan Quản lý dược - thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã chuẩn y cho cuộc thí nghiệm lâm sàng đầu tiên về liệu pháp chữa bệnh từ tế bào gốc từ phôi cho một số bệnh nhân bị liệt vì chấn thương cột sống. Và điều ấn tượng nhất có lẽ là việc phòng nghiên cứu của Douglas Melton ở Harvard giờ đây đã có thể “bào chế” được nhiều loại tế bào gốc mới mà chẳng cần lệ thuộc vào (tế bào) phôi.

Hè 2008, Melton đã làm chấn động y học thế giới khi tìm được phương pháp tạo ra tế bào mới bằng cách tái chương trình hóa một loại tế bào trưởng thành để nó có thể đẻ ra tế bào con mà không cần “trợ cụ” tế bào gốc.

“Trái lựu đạn làm phá tung mọi cánh cửa”

Phóng to
“Thực phẩm” cho tế bào gốc được giữ lạnh trong phòng thí nghiệm của Douglas Melton

Y học đã bước nhiều chặng dài để tìm ra yếu tố then chốt của tế bào gốc. Năm 1963, hai nhà nghiên cứu Canada Ernest McCulloch và James Till lần đầu tiên chứng minh sự tồn tại của tế bào gốc trong máu.

Chúng sở hữu khả năng “sinh con đẻ cái” - một số trong đó tự chết đi nhưng số còn lại có thể tự “làm mới” mình. Trong thí nghiệm, hai nhà khoa học chiếu bức xạ để phá hủy tế bào miễn nhiễm ở chuột rồi tiêm tế bào tủy vào lá lách của chúng. Thật kinh ngạc, một “quả cầu” tế bào mới đã sinh ra ở vị trí được tiêm, bắt đầu từ một tế bào gốc duy nhất, từ đó chúng tạo ra tế bào máu mới.

Phát hiện trên đã dẫn đến 35 năm sau, James Thomson lần đầu tiên cô lập được tế bào gốc từ phôi người tại Phòng thí nghiệm của Đại học Wisconsin năm 1998. Cột mốc này làm phấn chấn giới y học. Người ta bắt đầu hình dung việc thay thế tế bào hỏng hoặc bị tàn phá bởi bệnh bằng tế bào khỏe mới. Khái niệm “đau đâu chữa đó” trong dân gian thật sự đúng đối với giới nghiên cứu tế bào gốc khi mà từ đây người ta có thể tạo ra tế bào tim, tế bào thần kinh, tế bào tạo ra insulin... để thay thế tế bào hỏng tương ứng đối với căn bệnh tương ứng.

Năm 2004, nhà nghiên cứu Hàn Quốc Hwang Woo Suk cho biết ông tìm được cách sản sinh tế bào gốc từ phôi người đầu tiên, lấy từ người có sức khỏe bình thường. Năm sau, ông công bố tạo ra được tế bào gốc từ người bệnh - bằng phương pháp cloning. Kỳ tích thứ hai giúp bệnh nhân tim mạch có thể “tạo ra” cho chính họ một quả tim mới khỏe mà không cần tiêm chích thuốc men hay phải phẫu thuật thay tim giả. Hai năm sau, Hwang thú nhận ông đã ngụy tạo kết quả nghiên cứu. Dù vậy, ý tưởng của ông là hoàn toàn có tính logic khoa học, dẫn đến loạt thí nghiệm tương tự thành công...

“Tôi đã quyết định là sẽ không ngồi ì ra đấy mà sẽ làm gì đó”

Tháng 6-2006, tại hội thảo do Hội Nghiên cứu tế bào gốc quốc tế tổ chức ở Toronto, nhà khoa học Nhật Shinya Yamanaka thuộc Đại học Kyoto đã khiến cử tọa sửng sốt khi miêu tả thí nghiệm của mình: ông lấy tế bào da chuột, “lắc” trộn chúng trong “ly cocktail” gồm 30 loại gen để cuối cùng tạo ra được tế bào mới mà chẳng cần đến trứng hoặc phôi.

Sau Yamanaka, một số khoa học gia cũng thành công với thí nghiệm tương tự. Người ta gọi tế bào được tạo ra theo phương pháp này là tế bào gốc gián tiếp (tạm dịch thuật từ induced pluripotent stem cells - iPS). Với phương pháp iPS, giờ đây người ta không còn bận tâm đến yếu tố đạo đức của việc nghiên cứu và ứng dụng tế bào gốc. Nói như David Scadden (đồng giám đốc với Douglas Melton tại Viện tế bào gốc Harvard), “Yamanaka đã quẳng một trái lựu đạn làm phá tung mọi cánh cửa”.

Kỹ thuật iPS trở thành tiến trình sản xuất tế bào tối ưu giúp mở ra chân trời mênh mông vô tận cho nghiên cứu cũng như chữa bệnh. Không chỉ vậy, giờ đây giới khoa học có thể quan sát chi tiết và tường tận một loại bệnh, xem nó trở chứng và phát triển từng chặng như thế nào, cách nó tiêu diệt tế bào ở khu vực gây bệnh, để từ đó không chỉ tìm được cách thay thế tế bào bệnh mà còn đánh bật “con bệnh” khỏi bệnh nhân.

Sở dĩ trước nay việc điều trị một số bệnh như Parkinson gặp khó khăn là bởi y học luôn thụ động chờ cho đến khi bệnh nhân bắt đầu có triệu chứng (mà một khi có triệu chứng thì bệnh đã trở nặng nên việc chữa vô cùng phức tạp). Nỗi khổ này từ nay không còn. Arnold Kriegstein, giám đốc Viện y học phục hồi thuộc Đại học California - San Francisco, nhận xét: “Đây là một thay đổi quan trọng trong tiến trình chữa trị. Tôi cho rằng đây là thời khắc lột xác thật sự trong bào chế dược phẩm”. Tóm lại, với iPS và nhờ iPS, y học đã từ thế thụ động chuyển sang chủ động trong tấn công và tiêu diệt bệnh tật.

Khả năng “tác chiến” vô tận

Phóng to
Việc phương pháp tế bào gốc trị được chấn thương cột sống sắp được chứng minh bằng một thí nghiệm lâm sàng (giữa năm 2009)

Giữa năm 2009, ca thí nghiệm lâm sàng đầu tiên dùng tế bào gốc chữa chấn thương cột sống (được FDA chuẩn y) sẽ được thực hiện. Được đặt tên GRNOPC1 (do nhóm khoa học gia thuộc Công ty kỹ thuật sinh học Geron tạo ra), tế bào “nhân tạo” này sẽ bao quanh cột sống, giúp sửa lại các tế bào thần kinh hỏng để tạo ra kết nối cho hệ thống tế bào thần kinh mới.

Đối tượng cho thí nghiệm gồm một số bệnh nhân bị chấn thương nặng (từ đốt sống thứ 3 đến thứ 10). Họ sẽ được tiêm tế bào vào một số vị trí đặc biệt, nơi tế bào mới có thể duy trì hoạt động để nuôi dưỡng và sửa chữa tế bào thần kinh hỏng. Ngày 23-1-2009, chuyên san Lancet Neurology cho biết thêm thậm chí tế bào gốc thuộc hệ miễn nhiễm bị xơ cứng giờ đây cũng có thể được phục hồi nhờ kỹ thuật thay thế bằng tế bào gốc mới (trong phương pháp có tên autologous non-myeloablative haematopoietic stem-cell transplantation), do bác sĩ Richard Burt thuộc Trường y của Đại học Northwestern (Mỹ) thực hiện.

Còn nữa, tờ Telegraph cho biết kết quả nghiên cứu ban đầu đang mang lại hi vọng cho việc chữa bệnh nhân AIDS bằng phương pháp đưa loại gen có thể ngăn chặn sự lan rộng HIV vào cơ thể bằng “con tàu” tế bào gốc (được tiêm vào tủy). Tin vui này (với ít nhất 40 triệu người nhiễm HIV) đã được tiến sĩ David DiGiusto thuộc Trung tâm liệu pháp tế bào City of Hope công bố tại Đại hội thế giới về tế bào gốc tổ chức ở Palm Springs (California) vào trung tuần tháng 1-2009...

Khó có thể kể hết khả năng “tả xung hữu đột” vô tận của phương pháp chữa bệnh bằng tế bào gốc. Tháng 12-2004, nhóm nghiên cứu Luc Douay thuộc Đại học Paris cho biết họ đã tìm được cách sản sinh hồng cầu. Nói một cách dễ hiểu, đây là một phương pháp tạo máu - một tin mừng rất lớn đối với những bệnh nhân bị chứng máu không đông (trong nhiều trường hợp, bệnh nhân bị bệnh máu không đông phải được bơm máu mới mỗi tuần hoặc vài tuần mới có thể duy trì mạng sống).

Không chỉ giải quyết được nhiều căn bệnh nghiêm trọng như tim mạch hoặc thần kinh, tế bào gốc còn xử lý được nhiều ca thông thường chẳng hạn hói đầu hoặc thậm chí thay răng (năm 2004, nhóm khoa học Paul Sharpe thuộc King’s College ở London đã tạo được nguyên một bộ răng và chúng mọc hoàn toàn bình thường trên chuột thí nghiệm!). Tế bào gốc còn có thể trị được điếc (bằng cách “nuôi” và cấy tế bào ốc tai), mù hoặc một số khuyết tật (liên quan thẩm mỹ) bẩm sinh...