Kết nối xã hội là cách hữu hiệu chống trầm cảm ở mọi lứa tuổi - Ảnh: Reuters
Thuật ngữ "kê đơn xã hội" (social prescribing) lần đầu được phổ biến rộng rãi tại Anh, sau khi đã được triển khai dưới nhiều hình thức khác nhau trong nhiều thập kỷ, nhằm giảm thiểu và ngăn chặn nguy cơ trầm cảm.
Dù chưa có một định nghĩa thống nhất, cách tiếp cận này nhìn chung nhằm cải thiện sức khỏe và đời sống tinh thần bằng cách kết nối người dân với các hoạt động ngoài y tế.
Những hoạt động này hướng tới xử lý các vấn đề cốt lõi như cô lập, áp lực xã hội hay thiếu thực phẩm đủ dinh dưỡng - những yếu tố có ảnh hưởng lớn đến việc một người có thể duy trì sức khỏe tốt trong bao lâu. Đây cũng là những điều mà Việt Nam đang phải đương đầu.
Kê đơn vận động
Mùa xuân năm ngoái, Tia Washington, 52 tuổi, nhận được cảnh báo nghiêm khắc từ bác sĩ: nếu không sớm kiểm soát huyết áp cao, bà rất dễ phải nhập viện cấp cứu. Bác sĩ không kê thuốc, mà giới thiệu bà đến một huấn luyện viên sức khỏe.
Trong buổi gặp đầu tiên, vị này tâm tình đủ chuyện chứ không chỉ hỏi bà mẹ ba con về các chỉ số sức khỏe. Nhờ vậy, bà dễ dàng mở lòng, thổ lộ mình không thích đi khám bệnh cũng như dùng thuốc, thường đặt công việc và gia đình lên trước bản thân, và công việc hiện tại gây ra "áp lực khủng khiếp".
Cuối cùng, họ thống nhất một kế hoạch: bà tham gia hai buổi vận động mỗi tuần, tái khám định kỳ với y tá chuyên khoa, đồng thời nhận rau củ miễn phí từ một chương trình "thực phẩm là thuốc" của chính phủ.
Theo The New York Times ngày 17-4, trải nghiệm này tạo ra thay đổi rõ rệt. Tia Washington chuyển sang công việc ít áp lực hơn, ăn uống lành mạnh hơn và học được những cách đơn giản để vận động nhiều hơn trong ngày. Khoảng một năm sau, bà ngừng hẳn thuốc huyết áp.
Washington, sống ở thành phố Dublin (California), là một trong hàng ngàn bệnh nhân nhận "kê đơn xã hội" từ tổ chức phi lợi nhuận Open Source Wellness. Ở nhiều nơi khác trên khắp nước Mỹ, các chương trình tương tự cũng đang được triển khai.
Các yếu tố cần có trong đơn thuốc xã hội chống trầm cảm - Nguồn: Public Health England
Tại Cleveland Clinic, bác sĩ "kê đơn" cho bệnh nhân lớn tuổi đi dạo trong thiên nhiên, tham gia hoạt động thiện nguyện hoặc học khiêu vũ ballroom.
Ở Newark, một công ty bảo hiểm đã hợp tác với New Jersey Performing Arts Center để tổ chức các lớp thổi thủy tinh, hòa nhạc và triển lãm bảo tàng cho bệnh nhân.
Tại bang Utah, một tổ chức phi lợi nhuận kết nối bệnh nhân sức khỏe tâm thần với các khu vườn cộng đồng và tạo điều kiện để họ tham gia những hoạt động mang lại cảm giác có ý nghĩa.
Các trường đại học cũng bắt đầu giới thiệu sinh viên đến với các hoạt động nghệ thuật và văn hóa như xem hài độc thoại hay đi hòa nhạc như một phần trong nỗ lực chăm sóc sức khỏe tinh thần, theo The New York Times.
'Nhà thuốc nghệ thuật'
Một năm trước, Traedana Odom gần như không bước chân ra khỏi nhà vì trầm cảm. Mọi thứ thay đổi khi bác sĩ kết nối cô với Art Pharmacy, một công ty trung gian giữa cơ sở y tế và cộng đồng, chuyên 'kê đơn' hoạt động nghệ thuật - xã hội cho bệnh nhân. Liều đầu tiên là một vở kịch. Sau đó là những lớp vẽ, buổi thưởng rượu vang nhẹ mỗi tháng một lần.
Những hoạt động tưởng đơn giản ấy giúp Odom trở lại với giao tiếp đời thường - điều mà cô đã đánh mất trước đây. "Trước khi tham gia Art Pharmacy, tôi chẳng muốn kết bạn với ai cả. Giờ thì tôi ra ngoài nhiều hơn, thậm chí đã làm quen được một người bạn từ một buổi sinh hoạt" - cô kể với Business Insider.
Ra đời năm 2022, Art Pharmacy hiện hoạt động tại 9 bang của Mỹ, với khoảng 35.000 đầu mục hoạt động dành cho bệnh nhân trong 6 tuần.
Phong trào này lớn lên cùng 'khủng hoảng kép': nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần tăng mạnh sau đại dịch và tỉ lệ cô đơn cao khiến chính cựu Tổng Y sĩ Mỹ Vivek Murthy gọi đây là "dịch bệnh cộng đồng".
Không có một toa chung cho tất cả. Một buổi đi rừng có thể hữu ích với người này nhưng lại gây bất an cho người khác.
Những mô hình như Art Pharmacy vì vậy phải đánh giá tâm trạng bệnh nhân sau từng hoạt động bằng các thang đo chuẩn hóa: trầm cảm - lo âu, thang cô đơn UCLA, chỉ số hạnh phúc WHO-5…
Nguồn: Art Pharmacy
Một nghiên cứu tại Canada năm 2024 cho thấy các chương trình này giúp giảm nhập viện, giảm khám tâm lý ở thanh thiếu niên, tăng tỉ lệ có việc làm và giảm nguy cơ đột quỵ. Mỗi 1 USD đầu tư có thể đem lại 4,43 USD lợi ích xã hội. Anh quốc cũng ghi nhận mức hoàn vốn 3,3-4,7 bảng cho mỗi bảng chi vào các chương trình làm vườn - thủ công trị liệu.
Tuy nhiên, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lưu ý rằng bằng chứng hiện có vẫn cần mở rộng thêm do cỡ mẫu nhỏ và sự đa dạng của các chương trình.
Bên cạnh đó, việc tiếp cận vẫn còn hạn chế. Bản đồ của Social Prescribing USA cho thấy các chương trình tập trung chủ yếu ở đô thị, nhất là vùng duyên hải, trong khi phần lớn miền Trung và nông thôn Mỹ gần như chưa có mô hình chính thức nào.
Việc mở rộng đòi hỏi thời gian, cả để xây dựng mạng lưới lẫn thay đổi tư duy của bác sĩ về đánh giá cô đơn và lựa chọn phương thức điều trị thay thế.
Từ năm 2019, Dịch vụ y tế Anh (NHS) đã triển khai "kê đơn xã hội" như một phần của chương trình mở rộng chăm sóc ban đầu trị giá 6 tỉ USD. Sau 5 năm, chương trình này đã tạo ra hơn 5,5 triệu lượt giới thiệu tại Anh, vượt xa mục tiêu ban đầu là 900.000, theo trang Axios.
Một ví dụ cụ thể: tại hạt Kent, tổ chức phi lợi nhuận Cast a Thought đã đưa hơn 280 người tham gia các chuyến đi câu cá, với kinh phí từ NHS và các nguồn thiện nguyện. Người tham gia thường mang theo nhiều vấn đề sức khỏe chồng lấn, như PTSD, trầm cảm, tăng huyết áp hay COPD.
Các bằng chứng về lợi ích sức khỏe của "kê đơn xã hội" đang dần rõ nét. Một nghiên cứu quy mô lớn tại Anh, được dẫn lại bởi University College London, cho thấy những người tham gia hoạt động sáng tạo ít nhất mỗi tháng có nguy cơ bị trầm cảm chỉ bằng khoảng một nửa.
Một phân tích tổng hợp toàn cầu năm 2020 cũng ghi nhận bệnh nhân phẫu thuật nghe nhạc, sử dụng ít thuốc giảm đau nhóm opioid hơn và báo cáo mức độ đau thấp hơn.
