Bóng đá Đông Âu trỗi dậy

Lần đầu tiên trong lịch sử, vòng chung kết Euro có 11 đội tuyển quốc gia đến từ Đông Âu góp mặt, bao gồm Albania, Ba Lan, CH Czech, Croatia, Gruzia, Hungary, Romania, Serbia, Slovakia, Slovenia và Ukraine. Đây là con số lịch sử.

Mạnh lên nhờ xu thế ngả về phương Tây

Tháng 3-2022, Khvicha Kvaratskhelia, ngôi sao lớn nhất trong lịch sử nền bóng đá non trẻ Gruzia, chính thức rời CLB Rubin Kazan của Nga để trở về quê nhà. 

Sở dĩ Kvaratskhelia có thể rời Kazan vào giữa mùa giải là bởi "kỳ chuyển nhượng nhân đạo" do FIFA đặt ra, nhằm tạo cơ hội cho cầu thủ nước ngoài có thể rời Ukraine và Nga khi chiến tranh giữa hai nước nổ ra vào tháng 2 năm đó.

Gruzia từng thuộc Liên Xô và chỉ độc lập từ năm 1991. Căng thẳng chính trị kéo dài nhiều năm sau đó giữa họ với Nga cũng là lý do khiến Kvaratskhelia phải rời Kazan để trở về chơi cho CLB quê nhà Dinamo Batumi. 

Kazan bỗng nhiên mất trắng một cầu thủ ngôi sao được định giá 15 triệu euro trên thị trường chuyển nhượng. Batumi cũng chẳng giữ chân Kvaratskhelia được lâu. 3 tháng sau, họ bán anh cho Napoli với giá 11 triệu euro.

Chỉ một năm sau, Kvaratskhelia góp công lớn giúp Napoli vô địch Serie A. Không chỉ vậy, anh còn ghi 8 bàn ở các trận đấu thuộc UEFA Nations League và vòng loại Euro, giúp Gruzia lần đầu tiên trong lịch sử giành vé tham dự một giải đấu lớn. 

Bóng đá Gruzia đạt cột mốc lịch sử sau hơn 30 năm thành lập tuyển quốc gia, và cá nhân Kvaratskhelia thì hóa rồng. Năm nay mới 23 tuổi, tiền đạo chạy cánh của Napoli được định giá đến 80 triệu euro, trở thành một trong những tiền đạo cánh đắt giá nhất thế giới hiện tại.

Nếu tiếp tục chơi bóng ở Nga, giờ này Kvaratskhelia có lẽ đang rơi vào tình trạng không lối thoát. Kể cả khi không bị FIFA hay UEFA trừng phạt, Nga cũng khó lòng giành vé dự World Cup 2022 hay Euro 2024. Dù chỉ tính trong khối Đông Âu, từ nhiều năm trở lại đây, bóng đá Nga đã tụt hậu nặng nề so với Croatia, Ba Lan, Serbia và Ukraine.

Sự sa sút của bóng đá Nga không chỉ có yếu tố chính trị. Những năm 2000, giải vô địch quốc gia nước này là nơi phô diễn của nhiều tỉ phú mê bóng đá. 

Năm 2011, CLB Anzhi Makhachkala mua Samuel Eto'o và trả anh mức lương kỷ lục thế giới bấy giờ 20 triệu euro/năm. Nhưng dòng tiền ồ ạt của các tỉ phú chỉ khiến bóng đá Nga bị lũng đoạn, và sớm rơi vào khủng hoảng khi UEFA ban hành luật công bằng tài chính.

Nga từng chi phối rất mạnh các nền bóng đá Liên Xô cũ. Nhưng từ giữa những năm 2010, ảnh hưởng của họ ngày càng đi xuống. Ngày nay, các ngôi sao đích thực của Đông Âu không còn chơi bóng ở Nga nữa. 

Balazs Dzsudzsak, cựu danh thủ có số lần khoác áo Hungary nhiều nhất lịch sử, từng đá nhiều năm cho các đội Nga Anzhi và Dynamo Moscow, 2011-2015. Nhưng ngày nay, đàn em của anh Dominik Szoboszlai - cầu thủ được Transfermarkt định giá 75 triệu euro - chọn nước Áo để khởi nghiệp, trước khi chuyển đến Liverpool.

Hầu hết ngôi sao Đông Âu ở Euro 2024 đều đầu quân cho các CLB phương Tây từ khi còn rất trẻ. Kvaratskhelia là ngoại lệ hiếm hoi, nhưng cuộc chiến tranh năm 2022 đã đoạn tuyệt cơ duyên của anh với bóng đá Nga.

Cái nôi đào tạo cầu thủ

Các quốc gia Đông Âu từng đóng vai trò trọng yếu trong hành trình phát triển môn bóng đá. 

"Sau kỳ World Cup đầu tiên vào năm 1930, làn sóng HLV người Hungary tỏa khắp thế giới và tạo nên hiệu ứng lớn", ký giả người Anh Jonathan Wilson viết trong cuốn Behind the Curtain: Football in Eastern Europe (Đằng sau bức màn sắt: Bóng đá ở Đông Âu). 

"Sau hiệu ứng Hungary, Liên Xô trở thành trung tâm cho những trào lưu mới của bóng đá thế giới. Ít ai biết rằng chiến thuật gegenpressing ngày nay có nguồn gốc từ Liên Xô. Bản thân bóng đá pressing được phát minh bởi HLV người Nga Viktor Maslov. 

Còn Lobanovsky, một nhà toán học, đã cùng với Zelentsov - chuyên gia phân tích của CLB Dynamo Kiev - đi tiên phong trong việc sử dụng máy tính để phân tích dữ liệu trận đấu".

Điều đó lý giải vì sao bóng đá Đông Âu tuy tụt lại đáng kể so với phương Tây những năm sau này, vẫn luôn sản sinh ra nhiều nhân vật đặc biệt. Năm 2022, Trung tâm Nghiên cứu bóng đá toàn cầu (CIES) xếp hạng các lò đào tạo hàng đầu châu Âu dựa trên số lượng cầu thủ họ đào tạo hiện đang chơi ở những giải đấu lớn.

Theo đó, Ajax của Hà Lan đứng đầu với 85 cầu thủ, kế đến là Benfica (Bồ Đào Nha) - 73 người. Nhưng lần lượt chiếm các vị trí 3, 4, 5, 6 và 8 là những đội bóng Đông Âu: Dynamo Kiev (Ukraine), Dinamo Zagreb (Croatia), Shakhtar Donetsk (Ukraine), Partizan và Zvezda (đều Serbia).

Bóng đá Đông Âu ngày nay vẫn chưa sánh được với Tây Âu về khía cạnh kinh tế tài chính, giải vô địch CLB lẫn thành tích đội tuyển quốc gia, nhưng rất nhiều cầu thủ trẻ như Kvaratskhelia, Mamardashvili (Gruzia), Szoboszlai (Hungary), Benjamin Sesko (Slovenia), Lobotka (Slovakia)… đã sớm rời quê nhà để chuyển đến chơi cho các CLB hàng đầu phương Tây khi mới ngoài 20. 

Đó là bệ phóng đưa họ lên hàng siêu sao, trước khi trở về lập công lớn cho đội tuyển quốc gia.■