Chiến tranh Nga - Ukraine và cuộc chiến của các con số

Các con số ở đây là số người chết và bị thương trong chiến tranh - binh sĩ hai bên và thường dân Ukraine. Các số đưa ra từ nhiều nguồn, ước tính dựa trên những thông tin vụn và không chính xác, với những mục đích khác nhau, là một cuộc chiến khác trong chiến tranh Nga - Ukraine.

Cần phải nói ngay không ai biết rõ con số chính xác thương vong hai phía, còn các ước tính thì tùy theo ai đưa ra. Tư lệnh lực lượng vũ trang Na Uy, đại tướng Eirik Kristoffersen, khẳng định phía Nga có 180.000 binh sĩ thiệt mạng hoặc bị thương, so với con số thương vong 100.000 lính Ukraine (chưa kể 30.000 thường dân). 

Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Hoa Kỳ, đại tướng Mark Milley, thì cho rằng số thương vong của Nga "nhiều hơn 100.000 rất nhiều", còn tình báo Mỹ đưa ra con số khoảng 188.000 người.

Nga chỉ mới đưa ra hai thống kê tổn thất nhân mạng, gần nhất là hồi tháng 9-2022, khi Bộ trưởng Quốc phòng Sergei Shoigu nói 5.937 lính đã thiệt mạng. Mediazona, một trang tin độc lập đang phối hợp với kênh tiếng Nga của Đài BBC để theo dõi số lính tử vong, cho biết con số là 12.538 lính thiệt mạng.

Rõ ràng các con số có thể khác rất xa nhau, tùy theo nguồn đưa ra. Chính vì thế, thứ bị giết đầu tiên trong cuộc chiến này không phải binh lính hay thường dân hai bên, mà là sự thật. Nhà sử học quân sự Christopher Lawrence cho rằng các thống kê do chính phủ đưa ra về sự mất mát của người khác thì chỉ nghe cho biết chứ đừng vội tin. 

Tháng 8-2022, Ukraine khẳng định 121.480 quân Nga đã chết, trong khi thống kê của Nga chỉ là 9.000. Tướng Kristoffersen và Milley cũng hoàn toàn có khả năng nâng con số thiệt hại của Nga lên và giảm bớt thương vong của Ukraine.

Một ví dụ khác cho thấy báo cáo số thương vong là công cụ tuyên truyền mạnh mẽ trong chiến tranh - các nước có thể nói dối về số tử sĩ của phe mình hoặc khai vống số thương vong của đối thủ để tỏ ra lực lượng của mình mạnh mẽ hơn thực tế. 

Đầu năm 2023, Ukraine tuyên bố cuộc tấn công bằng rocket vào trại lính Nga đêm giao thừa đã giết chết 400 lính, trong khi Nga nói chỉ 63 lính thiệt mạng. Ngược lại, trong cuộc không kích vào thành phố Kramatorsk hồi tháng 8, Nga tuyên bố giết được 600 lính Ukraine - thông tin mà Kiev cho là "tuyên truyền".

Ngay cả những bên không trực tiếp liên quan đến cuộc chiến cũng có thể lợi dụng các số thống kê để "dìm" phe họ không ủng hộ, Lily Hamourtziadou, đang dạy môn nghiên cứu an ninh tại Đại học Birmingham, viết trên The Conversation. 

Chẳng hạn, tháng 11-2022, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đăng video bài phát biểu trên Twitter, trong đó có đoạn bà nói rằng ước tính 20.000 thường dân và hơn 100.000 lính Ukraine đã thiệt mạng kể từ đầu cuộc chiến. 

Chính phủ Ukraine bất bình, cho rằng số thương vong là "thông tin mật" và con số bà von der Leyen đưa ra là không chính xác. Đoạn video sau đó được chỉnh sửa, xóa phần phát ngôn của bà chủ tịch về mất mát nhân mạng của người Ukraine.

Theo tạp chí The American Conservative, quân đội Mỹ ước tính khoảng 180 ngàn lính Nga và hơn 100 ngàn binh sĩ Ukraine đã chết hoặc bị thương trong cuộc chiến. Tất nhiên là có sai số, nhưng các quan chức không nói rõ sai số đến mức nào. 

Rất khó để đưa ra con số chính xác, vì ước tính của quân đội Mỹ dựa trên dữ liệu từ hình ảnh vệ tinh, mạng xã hội và báo cáo từ thực địa. Câu hỏi đặt ra là Mỹ hỗ trợ Ukraine nhiều như thế, sao phải tự mình tìm nhiều nguồn để tính toán con số đến vậy? Đơn giản vì nguồn tin từ chính Chính phủ Ukraine không đáng tin, và với Nga cũng thế.

Nhưng các ước tính của phía Mỹ chính xác đến đâu cũng có vai trò quan trọng. Theo The American Conservative, nếu con số của Mỹ thổi phồng thương vong của Nga, tức là họ cũng đang đánh giá quá mức thành công của Ukraine trên chiến trường. Sẽ thêm nhiều tiền và vũ khí đổ về Ukraine dựa trên quan niệm sai lầm về việc Ukraine đang xoay xở tốt đến đâu trong cuộc chiến.

Số binh lính thiệt mạng thường được coi là đại diện cho diễn biến của một cuộc chiến. Nhưng không phải lúc nào cũng đơn giản như vậy. Trong mọi cuộc chiến, những "cái chết vẻ vang" sẽ bị cả hai phía lợi dụng. 

"Nhưng điều đó sẽ chỉ khiến chúng ta một lần nữa quên đi những mất mát thực sự của con người bằng xương bằng thịt và những người thân đau buồn mà họ bỏ lại phía sau" - Hamourtziadou viết.