​Cốt tủy của rực rỡ

Tranh: Lê Thiết Cương

Pháo hoa rực rỡ mừng năm mới đối với trẻ thơ sẽ như chuyện thần tiên. Thế nhưng, nếu đó là con em các gia đình công chức ở thị xã Hồng Ngự (Đồng Tháp) thì khó mà là cảnh ngoạn mục ở cửa “vườn địa đàng” của trẻ em từ nửa sau thế kỷ 20 khi các Disneyland tối tối là rực rỡ sắc màu. 

Bởi muốn được xem pháo hoa, trung tuần tháng 12 vừa rồi cha mẹ các em - cán bộ, công chức, viên chức (kể cả hợp đồng thời vụ) mọi cơ quan, ban ngành, từ ngành dọc đến đoàn thể địa phương, đã được “vận động đóng góp ít nhất một ngày lương để lấy kinh phí bắn pháo hoa mừng xuân 2015”. 

Chỉ tiêu rất cụ thể: “1,2 tỉ đồng”. Suất bổ xuống cũng cụ thể không kém: “cán bộ cấp phó trở lên, ngoài mức như cấp dưới thì phải đóng thêm ít nhất 50% của một ngày lương”. 

Khi ngay lập tức thấy rõ tâm tư không đồng tình được nói lên thành lời của nhiều người dân Hồng Ngự trước màn thưởng lãm pháo hoa tốn tiền này, công cuộc pháo hoa đã xoay qua “vận động doanh nghiệp”.

Những người chủ trương bắn pháo hoa “vận động” ở Hồng Ngự ắt hẳn không biết rằng trên khắp thế giới này bữa tiệc ánh sáng vạn hoa ấy đều là miễn phí và tuyệt đối dân gian, không có khán đài riêng cho quan chức ngự cùng sâmbanh mừng năm mới. 

Bất quá, ông thị trưởng (như Sydney, thành phố đầu tiên đón giao thừa năm mới) gửi đến một câu chúc năm mới ghi âm sẵn, càng không có cảnh bấm bụng trả tiền xem pháo hoa. 

Nếu pháo hoa ở Hồng Ngự là “vận động” cho bằng được thì tại Hà Nội lại là miễn phí cực kỳ. Năm nay kế hoạch là sẽ bắn pháo hoa tới... 30 điểm vào đêm giao thừa Tết Nguyên đán Ất Mùi, năm điểm tầm cao, 25 điểm tầm thấp.

Pháo hoa trong lịch sử công diễn là miễn phí. Từ Trung Quốc di cư qua châu Âu thời Marco Polo thế kỷ 13, đến năm 1729, triều đình Pháp lần đầu tiên bắn pháo hoa công diễn nhân dịp sinh hạ thái tử Louis. Pháo hoa được bắn trên sông Seine khúc điện Louvre để dân chúng chung vui cùng hoàng gia. 

Đến năm 1739, nhờ anh em nhà Ruggieri bắn pháo hoa nhân đám cưới công chúa Élisabeth, trưởng nữ vua Louis XV. Từ đó, hoàng gia nghiện pháo hoa nhà Ruggieri, cứ lễ lạt là có pháo hoa!

Miễn phí hay “vận động”, “hương hoa cho có” hay “đại trà phủ phê” cũng xin giở lại chút tàng thư La Mã, một trong hai nguồn điển trích dẫn sử liệu Đông - Tây cho đến ngày nay. 

Những nhà cai trị La Mã khi xây đấu trường Colosseum ở La Mã cùng các đấu trường tương tự trên khắp đế quốc này, thậm chí sang đến Bắc Phi cũng thấy di tích ở Carthage, đã luận ra rằng trị quốc và chiều dân không gì bằng cơm no và giải trí, bởi thể mới có cụm từ panem et circenses, hiểu nôm là bánh mì và giác đấu. 

Món này thậm chí dành cho dân chúng cả quyền hò reo cho tay giác đấu đó sống hay chết để hoàng đế giơ ngón cái lên trời hay chúc xuống đất mà ra quyết định tối hậu. Nhưng hượm đã, cái logic tầm thường ở đây vẫn cứ là cơm no (panem, bánh mì) đã, rồi mới đến pháo hoa hay giải trí (et circenses, giác đấu). 

Không hoàng đế La Mã nào dám đảo ngược lại, đặt giác đấu trước cơm no. Kinh sách thánh hiền là như thế thì cứ như thế mà làm! Sở dĩ gọi là của “thánh hiền” do đó là tinh túy kinh nghiệm khôn ngoan, tinh tế trị quốc, an dân, bình thiên hạ của những nhà hiền triết, minh triết chứ chẳng phải họ là thánh, thần gì! 

Đó đã là một bồ kinh nghiệm tối ưu chắt lọc lại qua ngàn năm rồi, hậu sinh có rút được điều gì thì cứ thế mà rút chứ chẳng ai làm trái lại cả.

Ấy thế nào mà cũng trung tuần tháng 12 rồi, lại đọc tin về chuyện ở Lào Cai dân chúng đã sơ tán cả người và trâu bò về vùng thấp ấm áp để chống rét, cho dù điều kiện nơi tạm trú cho cả người và trâu bò vẫn còn khó khăn lắm. 

Vậy nên lẩn thẩn lần ngược dòng lịch sử pháo hoa, mới nhớ lại rằng cái bữa tiệc màu sắc mà ngày nay được nâng lên hàng nghệ thuật biểu diễn với những kỹ thuật chế tạo và chi phí tốn kém, xưa vốn chỉ là những ống tre được ném vào lửa gây tiếng nổ để hù dọa những linh hồn xấu, loài niên quỷ chuyên phá hoại cây trồng và ăn thịt người vào ngày tết, mong sự hạnh phúc và thịnh vượng sẽ đến với mọi người trong năm mới. Còn ai nhớ cái cốt tủy ước ao hạnh phúc này không?