Đâu phải già mới thơ thẩn ngắm chim

Thử nhắm mắt lại và hình dung về một người đang cầm ống dòm, chăm chú quan sát một con chim trên cành cao, hình ảnh hiện ra trong tâm trí bạn có lẽ là một người đàn ông hưu trí trong bộ áo khoác kaki nhiều túi, mái tóc đã bạc và đang rảnh rỗi tiêu dao ngày tháng.

Giờ thì hãy mở mắt ra và nhìn vào thực tế tại nước Anh năm 2026: người đang một tay cầm ống dòm ấy lại là một bạn trẻ thuộc thế hệ Z, còn tay kia đang cầm điện thoại thông minh để ghi lại tiếng hót và nhận diện loài chim thông qua ứng dụng công nghệ.

Những con số "biết hót"

Nghiên cứu kéo dài nhiều năm tại Anh cho thấy hoạt động ngắm chim là sở thích phát triển nhanh thứ hai (chỉ sau làm đồ trang sức, đan móc) với Gen Z - tăng gấp 10 lần trong 8 năm qua. Ai cho rằng chỉ người già mới ngắm chim, ai nghĩ đây là hoạt động cổ lỗ sĩ thì ngó kết quả nghiên cứu rồi nói chuyện.

Được Hiệp hội Bảo vệ Chim Hoàng gia Anh (RSPB) công bố ngay trước Ngày Tiếng chim hót bình minh quốc tế (International Dawn Chorus Day, chủ nhật đầu tiên của tháng 5), nghiên cứu với hơn 24.000 người tham gia do tổ chức Fifty5Blue thực hiện cho thấy kể từ năm 2018, số lượng người trẻ từ 16 đến 29 tuổi tham gia ngắm chim thường xuyên tại Anh đã tăng vọt 1.088%. Hiện nay, ước tính có gần 750.000 bạn trẻ Gen Z đang đều đặn cầm ống dòm lên mỗi tuần để hòa mình vào thiên nhiên.

Sự bùng nổ này không chỉ giới hạn ở người trẻ mà đang lan rộng ra mọi lứa tuổi trên toàn nước Anh, với tỷ lệ người ngắm chim nói chung tăng 47% trong 8 năm, đạt tổng cộng hơn 4 triệu người. Trong đó, thế hệ Millennials (25-40 tuổi) ghi nhận mức tăng trưởng 216%, còn thế hệ X là 66%.

Không chỉ gói gọn ở xứ sở sương mù, ngắm chim còn lan rộng sang bên kia đại dương. Theo Cục Cá và Động vật hoang dã Mỹ, khoảng một phần ba người Mỹ trên 16 tuổi đang có thói quen quan sát chim. 

Tính đến năm 2022, có đến 96 triệu người Mỹ tham gia hoạt động ngắm chim, một con số khổng lồ vượt qua cả dân số của Pháp, Đức, Anh, Tây Ban Nha hay Canada. Cũng theo cơ quan này, tính riêng trong năm 2022, người Mỹ đã chi tới 107,6 tỷ USD cho thiết bị và các chuyến đi thực địa ngắm chim.

Rõ ràng, tiếng hót loài chim đang có một sức hút mãnh liệt hơn bao giờ hết, phá bỏ mọi rào cản về tuổi tác lẫn quốc tịch để lôi cuốn con người rời khỏi màn hình ảo và quay về nhìn ngắm, lắng nghe thế giới thực.

Tranh thủ khi hãy còn chim để ngắm

Hành trình tìm đến thế giới điểu học của mỗi người trẻ đều mang những câu chuyện rất riêng. Như Ben Rumsby, người từng phải che giấu sở thích của mình khi còn học tiểu học vì trong mắt bạn bè đồng trang lứa khi ấy, việc cầm ống dòm đi quan sát chim chóc là một điều gì đó "không hề ngầu". Cậu luôn cảm thấy mình là "kẻ duy nhất" lạc lõng trong thế giới đó.

Nhưng giờ đây, ở tuổi 19, chàng sinh viên ngành sinh thái học tại Đại học Exeter đã trở thành một phần của mạng lưới rộng lớn của các "birder" trẻ tuổi. 

Rumsby tự tin dẫn dắt các nhóm sinh viên tham quan đầm lầy Rainham Marshes ở Essex để lắng nghe tiếng kêu trầm hùng của vạc rạ (Botaurus stellaris), một loài di cư vừa hồi sinh ngoạn mục từ bờ vực tuyệt chủng.

Câu chuyện của Ben Rumsby không phải là cá biệt, bởi nhiều bạn trẻ đang hòa cùng dòng chảy của những hình ảnh và thanh âm đó để biến thú vui này thành một cuộc chuyển mình đầy kiêu hãnh: ngắm chim đã chính thức trở nên "cool" trong mắt giới trẻ.

Làn sóng này thực chất đã nhen nhóm từ những ngày giãn cách xã hội do đại dịch Covid-19, khi bị giới hạn trong không gian nhỏ hẹp, nhiều người trẻ bắt đầu chú ý hơn đến nhịp điệu hàng ngày của động vật hoang dã xung quanh mình.

Đối với Kabir Kaul, một nhà vận động bảo tồn 20 tuổi, việc quan sát một con hạc trắng (Ciconia ciconia) sải cánh rộng 2 mét - loài từng được xem là đã tuyệt chủng ở Anh suốt 600 năm - trên bầu trời Đông London năm 2020, đã trở thành một kỷ niệm sâu sắc khơi dậy niềm đam mê khám phá thiên nhiên ngay giữa lòng phố thị, anh nói với tờ The Times.

Khác với các môn thể thao đòi hỏi sức khỏe tốt, luyện tập thường xuyên, kỹ năng chuyên sâu hay trang thiết bị đắt tiền, ngắm chim là loại hình giải trí bình đẳng khi người tham gia không cần phải có thể lực vượt trội hay di chuyển đến những nơi xa xôi. 

Chim có mặt ở khắp mọi nơi, từ nông thôn đến thành phố lớn, quanh năm và suốt ngày. Với ước tính khoảng 50 tỷ con chim hoang dã trên toàn thế giới (trung bình khoảng 6 con cho mỗi người), bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu hành trình của mình chỉ bằng một đôi mắt tò mò.

Natalia Galicza, cây viết của tạp chí Deseret, chia sẻ rằng dù ban đầu cô chỉ nhìn thấy một chú chim sẻ thông thường, nhưng cảm giác tự mình phát hiện và gọi tên được nó vẫn mang lại sự phấn khích tựa như vừa khám phá ra một bí mật nhỏ của vũ trụ.

Chưa kể, giới trẻ còn mang vào thú vui chậm rãi này một tinh thần cạnh tranh mới mẻ. Điển hình như Katie Martin, sinh viên 21 tuổi tại Đại học St Andrews, đang cùng đội của mình tham gia cuộc thi giữa các trường đại học để xem ai phát hiện được nhiều loài nhất. Đội của cô ghi nhận được các loài như chim mò sò (Haematopus ostralegus) và chim hoét nước (Cinclus cinclus).

Tuy nhiên, động lực sâu xa hơn đẩy giới trẻ đổ xô đi ngắm chim lại đến từ việc họ là thế hệ mắc chứng "lo âu khí hậu" (climate anxiety) nhiều hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó do được tiếp cận rất nhiều thông tin về biến đổi khí hậu ngay từ khi sinh ra. 

Nghiên cứu từ tổ chức Woodland Trust cho thấy có tới 7/10 người trẻ cảm thấy lo lắng về biến đổi khí hậu khi nhận thức được môi trường sống đang bị thu hẹp và nhiều loài chim đang đứng trước nguy cơ biến mất.

Chính nỗi lo này, cùng cảm giác mình là "thế hệ cuối cùng" được chiêm ngưỡng những loài chim trong môi trường tự nhiên đã thôi thúc họ hành động, bởi nếu không phải bây giờ thì chắc không bao giờ được nữa. 

Deseret dẫn số liệu cho thấy 3 tỷ con chim đã biến mất khỏi Bắc Mỹ kể từ năm 1970, tương đương 1/3 quần thể loài, một con số đáng rùng mình mà nếu thử tưởng tượng việc mất đi 2,7 tỷ người trong một đời người mới thấy hết sự nghiêm trọng.

Đúng như John Fitzpatrick, Giám đốc danh dự của Phòng thí nghiệm Điểu học Cornell nhận định: những người trẻ đang dẫn dắt trào lưu ngắm chim hôm nay "là thế hệ đầu tiên không thể xem tương lai của thiên nhiên là hiển nhiên". 

Việc quan sát chim giúp họ bắt mạch và hiểu rõ hơn về tình trạng của thế giới, bởi chim chính là "loài chỉ thị" phản ánh chính xác sức khỏe hệ sinh thái, theo giáo sư điểu học Geoffrey Hill (Đại học Auburn, Mỹ).

Liều thuốc cho "thế hệ lo âu"

Vốn là thế hệ ghi nhận tỷ lệ lo âu và căng thẳng cao hơn bất kỳ thế hệ đi trước nào, Gen Z giờ đây không chỉ xem ngắm chim là thú vui giải trí đơn thuần, mà còn là một hình thức 'trị liệu sinh thái' (ecotherapy) vô cùng hữu hiệu.

Tiến sĩ Amir Khan, Chủ tịch RSPB đồng thời là một bác sĩ đa khoa, giải thích rằng việc ra ngoài và lắng nghe tiếng chim hót có khả năng kích thích não bộ sản sinh serotonin giúp con người cảm thấy hạnh phúc và phấn chấn hơn. Chia sẻ trên tờ The Guardian, tiến sĩ Khan khẳng định kết nối với thiên nhiên là bản năng gốc của con người vì chúng ta đã tiến hóa cùng với tự nhiên suốt hàng thiên niên kỷ.

Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature năm 2022 cũng kết luận rằng chỉ cần nhìn thấy hoặc nghe thấy tiếng chim hót, sức khỏe tinh thần của con người có thể được cải thiện rõ rệt và hiệu ứng tích cực này kéo dài trong nhiều giờ sau đó, thậm chí việc nghe các đoạn âm thanh ngắn về tiếng chim cũng giúp giảm đáng kể cảm giác lo lắng và trầm cảm.

Với Jess Painter - 24 tuổi, thành viên Hội đồng Thanh niên của RSPB - ngắm chim mang lại khoảnh khắc giải phóng các suy nghĩ, đó là giây phút hòa bình để kết nối lại với thiên nhiên và với chính mình. 

Về mặt tâm lý học tiến hóa, tiếng chim hót là tín hiệu cho thấy sự sống đang hiện diện và môi trường xung quanh đang an toàn, giúp con người giảm bớt cảnh giác, căng thẳng, đồng thời cho phép bộ não tạm nghỉ ngơi khỏi các áp lực nhận thức trong cuộc sống hiện đại để tái tạo năng lượng.

Để biết về tác động của hoạt động ngắm chim sâu hơn lên não bộ, các nhà khoa học Canada đã thực hiện một nghiên cứu. Kết quả, đăng trên The Journal of Neuroscience hồi tháng 3-2026 cho thấy não của những người ngắm chim dày dạn kinh nghiệm có cấu trúc mô phức tạp và dày đặc hơn ở các vùng liên quan đến sự chú ý và nhận thức.

Nhà thần kinh học Erik Wing tại Viện Nghiên cứu Rotman giải thích việc ngắm chim đòi hỏi sự kết hợp giữa quan sát các chi tiết nhỏ trong một lượng lớn thông tin thị giác và duy trì sự tập trung cao độ trong thời gian dài. 

Điều này giống như một "bản nâng cấp hệ thống" cho não, giúp tăng sự dẻo dai thần kinh và có thể tránh tình trạng suy giảm nhận thức khi về già.

Sức mạnh chữa lành của tự nhiên cũng được bảo chứng khi 86% người trẻ trong nghiên cứu của Woodland Trust khẳng định không gian xanh có tác động tích cực đến tinh thần. Hayley Jarvis, trưởng bộ phận vận động thể chất từ tổ chức sức khỏe tinh thần Mind (Vương quốc Anh), cho biết việc hòa mình vào thiên nhiên giúp kích thích đa giác quan, mang lại hiệu quả xoa dịu lo âu và trầm cảm nhẹ đến trung bình ngang với thuốc chống trầm cảm.

Điều này đồng điệu với góc nhìn của chuyên gia Holly Merker, đồng tác giả cuốn sách Ornitherapy: For Your Mind, Body, and Soul (tạm dịch: Điểu trị liệu: Ngắm chim cho thể chất, tinh thần và tâm hồn, 3-2021). 

Bà giải thích rằng việc sống chậm để ngắm chim sẽ nuôi dưỡng sự tỉnh thức, đẩy lùi áp lực công việc lẫn mạng xã hội để con người được thư giãn trọn vẹn trong hiện tại.

Sợi dây liên kết tinh thần và tình cảm này thực chất đã tồn tại bền chặt từ thuở bình minh của nền văn minh nhân loại, như lời chia sẻ của nhà điểu học kỳ cựu John Fitzpatrick trên Deseret. 

Chúng ta có thể tìm thấy minh chứng từ những bức tranh bằng đất son đỏ tại hang động Tajo de Las Figuras ở miền nam Tây Ban Nha mô tả hàng trăm loài chim có niên đại từ thời kỳ đồ đá mới, hay ở Ai Cập cổ đại nơi chim ibis là loài chim linh thiêng của thần trí tuệ Thoth với hàng vạn con được hiến tế và ướp xác mỗi năm, bắt đầu từ khoảng năm 600 trước Công nguyên nhằm cầu mong sức khỏe, trường thọ hoặc tình yêu.

Chống lại cơn buồn ngủ và cám dỗ của chăn ấm nệm êm, nhiều bạn trẻ ngày nay sẵn sàng đặt báo thức sớm hơn 45 phút trước bình minh để tận hưởng "dawn chorus", tức tiếng reo vang bình minh của chim chóc. Trải nghiệm nghe tiếng chim hót tại công viên Rosehill ở Sutton được Miller-McCall mô tả là "điên rồ và kỳ diệu".

Không có cách nào đúng hay sai khi trải nghiệm thiên nhiên, như lời chuyên gia động vật hoang dã tại RSPB, Molly Brown chia sẻ với tờ The Guardian. Dù đang đứng bên bờ sông rộng lớn hay đơn giản là mở cửa sổ phòng ngủ vào lúc bình minh, điều quan trọng nhất là sự sẵn sàng mở lòng để đón nhận vẻ đẹp đó. 

Suy cho cùng, thiên nhiên có bao giờ phân biệt tuổi tác, và tiếng chim hót vẫn luôn miễn phí cho ai chịu dừng lại lắng nghe.