Di sản Viktor Orban

Ông Orban sinh năm 1963, bước vào chính trường năm 1988, giữ chức nghị viên từ năm 1990. Nhiệm kỳ thủ tướng đầu tiên của ông kéo dài từ năm 1998 đến 2002. Sau đó là 8 năm hoạt động tích cực trong phe đối lập, đỉnh điểm là 16 năm liên tiếp làm thủ tướng với những bước đi khiến ông trở thành một nhân vật toàn cầu. 

Ông lãnh đạo đảng Yêu nước vì châu Âu (Patriots for Europe) theo chủ nghĩa hoài nghi châu Âu, tạo ra một tầm ảnh hưởng khiến cả Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai vận động tranh cử cho ông.

Những nghịch lý của một thất bại

Một minh họa cho tầm ảnh hưởng toàn cầu đầy tranh cãi của ông: ngay sau khi hay tin Orban thất cử, Chủ tịch Hội đồng quản trị Quỹ Xã hội mở (OSF) tỉ phú Alex Soros phấn khích viết trên mạng xã hội X: "Người dân Hungary đã giành lại đất nước của họ!". Ngay lập tức, tỉ phú Elon Musk, chủ sở hữu X, đáp trả: "Tổ chức Soros đã giành quyền kiểm soát Hungary".

Một chút bối cảnh cho cuộc đấu khẩu trên mạng này: Alex Soros là con trai George Soros, nhà sáng lập OSF (1993) và hệ thống Đại học Trung Âu (năm 2001) chuyên thúc đẩy ý tưởng về xã hội mở. Các thể chế này bị chỉ trích là đã tài trợ cho nhiều tổ chức phi chính phủ nhằm gây ảnh hưởng đến các cuộc bầu cử ở nhiều quốc gia, cũng như đã tài trợ cho các cuộc "cách mạng màu" trong không gian hậu Xô viết.

Ông Orban đặc biệt nổi tiếng ở EU vì quan điểm dân túy và đòi hành động độc lập cho Budapest. Ông làm tất cả để ngăn Hungary bị cuốn vào cuộc chiến tranh lớn với Nga, bảo vệ quyền lợi của cộng đồng thiểu số người Hungary ở Ukraine, ngăn chặn người di cư từ Trung Đông và châu Phi nhập cảnh Hungary, bất chấp yêu cầu thu nhận họ của Brussels. 

Ông bảo vệ các "giá trị truyền thống", phản đối những chính sách của EU mà theo ông là tìm cách tước đoạt độc lập của các quốc gia thành viên.

"Đây là câu chuyện về việc cánh hữu cực đoan nhận ra rằng để theo chủ nghĩa dân tộc, bạn cũng phải theo chủ nghĩa quốc tế", Valentin Ber, học giả người Pháp nghiên cứu mối liên hệ giữa những người bảo thủ châu Âu và Mỹ, nói trên báo Mỹ The New York Times 14-4. 

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance thì gọi Orban là "một người tuyệt vời" với "di sản đầy ảnh hưởng" đã "thay đổi căn bản" Hungary trong 16 năm qua. Vance giải thích chính quyền Trump ủng hộ Orban không phải vì không đọc được các cuộc thăm dò dư luận, mà vì thủ tướng Hungary là một trong số ít nhà lãnh đạo châu Âu "dám đứng lên chống lại bộ máy quan liêu ở Brussels". 

Trớ trêu thay, như tờ Politico nhận định, một trong những lý do dẫn đến thất bại của ông Orban chính là sự ủng hộ của ông... Trump: "Trong hoàn cảnh hiện tại, sự thân thiết với Hoa Kỳ không được lòng cử tri Hungary cho lắm". 

Politico cũng gọi cuộc bỏ phiếu ở Hungary là cuộc bầu cử quan trọng nhất EU năm 2026, với vai trò một "cuộc trưng cầu dân ý" về việc liệu Trung Âu sẽ tiếp tục con đường hướng tới chủ nghĩa dân túy cánh hữu hay đón nhận nền dân chủ tự do.

Di sản của "kẻ gây rối"

Suốt 16 năm cầm quyền, ông Orban đã nỗ lực thay đổi EU từ bên trong để chuyển quyền lực từ Brussels về các thủ đô quốc gia. Chính sách "thọc gậy bánh xe" này khiến ông bị xem là kẻ gây rối chính trong một châu Âu thống nhất.

Orban cũng là một trong những đồng minh kiên định nhất của Nga ở châu Âu suốt nhiều năm, xung đột với các nước phương Tây về chính sách với Nga và lên tiếng về sự cần thiết phải đối thoại với Kremlin. 

Ông liên tục ngăn chặn các lệnh trừng phạt chống Nga, làm suy yếu các nỗ lực toàn châu Âu nhằm hỗ trợ Ukraine, đồng thời tiếp tục mua dầu khí từ Nga. Dự án hiện đại hóa nhà máy điện hạt nhân Paks, trong đó tập đoàn Rosatom của Nga tham gia và hỗ trợ xây dựng đường ống dẫn khí đốt cung cấp khí đốt cho Hungary đã trở thành biểu tượng của mối quan hệ kinh tế Hungary-Nga.

Về tư tưởng, một trong những chiến thuật của Orban cùng những người đồng chí hướng trong EU là tài trợ cho các nhóm nghiên cứu và học giả để quảng bá chủ nghĩa dân túy phi tự do, chống lại giới cầm quyền trong EU - vốn thiếu chuyên nghiệp và còn non nớt về mặt trí tuệ, trở nên vững mạnh hơn, như lời nhà xã hội học Hungary Frank Furedi, đứng đầu viện nghiên cứu MCC Brussels, nói với NYT.

Ở Hungary, đó là trung tâm nghiên cứu Viện Danube và cơ sở giáo dục Mathias Corvinus Collegium (MCC). Hai tổ chức này chuyên tài trợ các chuyến đi văn hóa đến Hungary và học bổng cho các nhân vật quan trọng thuộc cánh hữu cực đoan từ khắp thế giới.

Ở EU có MCC Brussels, được thành lập năm 2022, với mục tiêu phản bác các thông điệp chống Hungary ở EU, đóng vai trò then chốt đoàn kết các đảng phái cánh hữu vốn rời rạc, chỉ tập trung vào lợi ích quốc gia, hướng tới một mục tiêu chung trong EU. 

MCC Brussels nỗ lực xây dựng nền tảng trí thức cho chủ nghĩa dân túy, thiết lập một mạng lưới xuyên Đại Tây Dương, tái cấu trúc EU từ bên trong. Các diễn giả của MCC Brussels bao gồm những nhân vật nổi tiếng người Mỹ như Gladden Pappin và Patrick Deneen, cả hai đều có mối quan hệ thân thiết với Phó Tổng thống Mỹ Vance. 

Bản thân ông Vance cũng đã phát biểu ở MCC Budapest tuần trước bầu cử. Laure Neumayer, nhà khoa học chính trị người Pháp chuyên về Trung Âu cho rằng các diễn giả của MCC Brussels có "cùng tầm nhìn về thế giới, cùng ý tưởng rằng nền văn minh phương Tây đang bị đe dọa".

Cho đến năm 2024, MCC Brussels có ngân sách khổng lồ theo các tiêu chuẩn của EU: khoảng 6 triệu euro (7 triệu đô la), được cung cấp hoàn toàn bởi MCC Budapest. 

Vài năm trước, chính phủ trao cho MCC lượng cổ phần đáng kể trong tập đoàn năng lượng MOL, một trong những công ty niêm yết lớn nhất của Hungary. "Kết quả là lợi nhuận từ dầu mỏ Nga đã chảy vào quỹ của MCC, gián tiếp nuôi sống MCC Brussels", NYT kết luận.

"Bị đánh bại bởi vùng sâu và đường sá"

Nhưng di sản đậm dấu ấn trên trường đối ngoại đã không bảo đảm một chiến thắng đối nội cho ông Orban. Bất bại suốt 16 năm, Fidesz cuối cùng chỉ giành được 55/199 ghế ở quốc hội khóa mới, kém xa 138 ghế của đảng đối lập Tisza.

Vadim Trukhachev, tiến sĩ lịch sử ở Đại học Tài chính trực thuộc Chính phủ Liên bang (Nga), trong bài viết đăng trên Vzglayd 16-4 nhận định: Orban đã bị đánh bại bởi "vùng sâu và đường sá": 

"Hungary là một quốc gia mang đậm tính địa phương, thậm chí là kỳ lạ theo tiêu chuẩn châu Âu. Người Hungary là hậu duệ duy nhất của người du mục ở châu Âu hiện đại, một thực tế được phản ánh, ví dụ, qua nền ẩm thực cay nồng và phong phú. Ngôn ngữ Hungary không giống bất kỳ ngôn ngữ nào khác. Tất cả những điều này tạo nên cảm giác bị cô lập với các nước xung quanh, một kiểu cảm giác "hòn đảo", dù Hungary không có đường bờ biển".

Cảm giác địa phương này càng được củng cố bởi thực tế hơn 1/4 người Hungary sống ở nông thôn. Trừ Budapest, đất nước không có thành phố lớn nào đúng nghĩa. Hungary cũng đồng nhất về sắc tộc hơn hầu hết các nước châu Âu.

Cư dân của một vùng đất khép kín như vậy quan tâm nhất điều gì? Trên hết là cuộc sống thường nhật: tình trạng của bệnh viện, trường học và đường sá, giá cả ở cửa hàng và chất lượng đường ống nước trong nhà và trên phố. Họ quan tâm việc làm ổn định và phúc lợi xã hội. Khi người ta bắt đầu nói chuyện với họ về địa chính trị, đề tài đó là quá xa vời.

Có lẽ sai lầm then chốt của Orbán là ông ưu tiên chính sách đối ngoại hơn trong nước. Ông hăng hái tham gia cuộc xung đột Ukraine cùng với Trump, hoặc Putin. Ông giải quyết thách thức di cư và "quá trình chuyển đổi xanh" ở cấp độ toàn châu Âu. 

Ông nói về Iran và Venezuela, những quốc gia mà nhiều cử tri của ông thậm chí còn không thể chỉ ra trên bản đồ... Ông đã biến Ukraine thành trọng tâm chiến dịch tranh cử, trong khi hầu hết người Hungary chủ yếu quan tâm đến chất lượng cuộc sống hàng ngày. Và phải thừa nhận điều đó đã sụt giảm trong những năm gần đây. 

Theo tiêu chuẩn châu Âu, Hungary thuộc số những quốc gia nghèo nhất. Nhà cửa xuống cấp, ruộng đồng mọc đầy cỏ dại, đường sá hư hỏng. Magyar và đảng Tisza đã tấn công mạnh mẽ nhất vào điểm này.

Trả lời phỏng vấn sau khi thất bại trên kênh Patrióta ngày 17-4, Orban nói điều ông hối tiếc nhất sau 16 năm cầm quyền là việc xây dựng chậm trễ nhà máy điện hạt nhân Paks II: "Nếu chúng ta có thể xây dựng nhanh hơn, nền kinh tế Hungary ngày nay sẽ mạnh mẽ hơn nhiều".

Khó khăn trong nước thêm nghiêm trọng khi 30 tỉ euro tiền quỹ EU hỗ trợ bị đóng băng chính bởi Orban. Số tiền đó lẽ ra đã được dùng cho trường học, bệnh viện và đường sá... Kết quả, hàng trăm nghìn người Hungary sang Đức và Áo làm việc. 

Ngay ở Hungary, hàng trăm nghìn việc làm được tạo ra bởi các công ty Đức và Áo. Sau chiến tranh lạnh, đất nước hầu như không còn ngành công nghiệp sản xuất lớn nào. Đây chính xác là những gì "vùng sâu" của Hungary hiểu rõ. Và họ cảm thấy Orban đã đi quá xa trong cuộc đối đầu với EU.

Trong cuộc đối đầu với EU, ông Orban cũng muốn tìm kiếm lợi ích cho đất nước từ nguồn dầu khí giá rẻ từ Nga. "Nhưng quan hệ kinh tế của Hungary với Nga và EU có thể ví von: Tiền của EU là món chính, còn năng lượng giá rẻ của Nga chỉ là phần nước sốt. Nước sốt dù ngon đến đâu cũng không thể thay thế món chính. Nga không có nguồn lực như EU để phân bổ cho Hungary, không thể cung cấp việc làm hay hạ tầng. Nga có thể giảm bớt chi phí sinh hoạt bằng cách giảm giá xăng, nhưng chỉ có vậy thôi", Trukhachev kết luận.■