Đi tìm tiểu thuyết COVID lay động nhất

Năm 1353, trong bối cảnh chết chóc của đại dịch Cái chết đen hoành hành châu Âu, nhà văn Ý Giovanni Boccaccio (1313 - 1375) vẫn viết được The Decameron (Mười ngày). Tác phẩm kinh điển thời Trung cổ về dịch bệnh này đến 8 thế kỷ sau vẫn còn được đọc. Bao giờ thì có một tác phẩm về COVID-19 vượt thời gian như thế?

Các thảo luận về về "văn chương COVID" bắt đầu sôi nổi vào năm 2022, khi thế giới vẫn còn đương đầu với biến thể Omicron. Có phải là quá sớm để viết về nó không? Nên viết thế nào? Hay thậm chí, có cần thiết phải đưa COVID vào văn học không?

"Chưa thể có một tiểu thuyết lớn về virus corona, vì chúng ta vẫn chưa biết câu chuyện này sẽ kết thúc ra sao" - nhà văn và nhà phê bình Daniel Mendelsohn nói với The New York Times tháng 2-2022. Nhưng với nhiều nhà văn, COVID-19 là một chủ đề khó tránh. 

"[COVID] sẽ xuất hiện trong tiểu thuyết hiện thực xã hội nếu muốn viết về xã hội ngày nay" - nhà văn Anh Ian McEwan nói. Tiểu thuyết Lessons (2022) của ông kể về cuộc đời một người đàn ông, từ thập niên 1940 đến những năm cuối đời 2021, sống một mình ở London trong thời phong tỏa.

Năm 2010, nhà văn Mỹ Sigrid Nunez ra mắt Salvation City, lấy cảm hứng từ đại dịch cúm 1918. Mùa đông 2021, Nunez lại bắt đầu viết The Vulnerables, về một phụ nữ giữa làn sóng COVID đầu tiên ở New York. 

The Vulnerables, phát hành cuối năm 2023, cũng như nhiều tiểu thuyết hậu đại dịch khác, cố gắng tả lại đời sống thường nhật khi vi rút làm thay đổi mọi thứ: cô đơn, chia cách, hoặc kết nối lại theo những cách không ngờ.

Ngược lại, một số nhà văn lo ngại đưa đại dịch vào cốt truyện có thể khiến độc giả, những người muốn trốn tránh hiện thực ảm đạm, quay lưng; số khác sợ khi sách ra thì mọi thứ lạc quẻ. 

Weike Wang vừa hoàn thành bản nháp tiểu thuyết Joan Is Okay kể về một bác sĩ gốc Á làm việc tại phòng cấp cứu ở New York thì COVID ập đến, buộc cô phải sửa bản thảo để phản ánh thực tế bệnh viện bị quá tải. Sau hàng chục lần sửa tới lui, Wang đã tìm ra cách lồng ghép đại dịch như một phần trải nghiệm của nhân vật bác sĩ, thay vì biến nó thành trọng tâm câu chuyện.

Tháng 4-2025, Lily Meyer - cộng tác viên của tờ The Atlantic và tác giả tiểu thuyết Short War (2024) - đưa ra tổng kết toàn diện hơn về những quyển sách kể trên và nhiều tác phẩm khác. 

"Trong 5 năm qua, tôi đã đọc tất cả các tiểu thuyết COVID mà mình bắt gặp, chờ đợi một tác phẩm thật sự vĩ đại, nhưng đến giờ, những gì tôi đọc được đều kiềm chế trải nghiệm đại dịch quá mức" - Meyer viết về cái cô gọi là "cuộc truy tầm tiểu thuyết vĩ đại về đại dịch" của mình.

Meyer cho rằng The Vulnerables dường như muốn dùng đại dịch như một bài học đạo đức, còn Our Country Friends (Gary Shteyngart, 2021) muốn dùng thủ pháp châm biếm để làm nhẹ bớt bi kịch, nhưng thất bại.

Dẫn lời nhà phê bình Katy Waldman, Meyer cho biết dạng tiểu thuyết COVID phổ biến nhất là các tác phẩm "dựng lại đại dịch hơn là giúp hiểu thêm về nó". Có thể kể: Lucy by the Sea của Elizabeth Strout ("khởi đầu nhạt nhòa bằng cách mô tả COVID nhưng sau đó hay dần") hay Joan Is Okay ("xây dựng chân dung bác sĩ thú vị, song đánh mất sự sắc sảo và độc đáo khi sa vào khắc họa đại dịch").

Cũng có dòng tiểu thuyết lãng mạn, không để người đọc mệt mỏi với các lệnh phong tỏa hay hiện thực đen tối nào mà giúp họ tạm thời quên đi khó khăn cuộc sống, giải thoát bằng những cái kết có hậu. 

Song thứ Lily Meyer mong chờ là một cuốn sách "không cố tái hiện hiện thực của đại dịch", mà dùng sự rối loạn, mơ hồ của thời kỳ ấy làm thành phong cách và chủ đề, như kể về sự kinh hoàng thời chưa có vắc xin chẳng hạn. 

Hay một đòi hỏi khác: một tiểu thuyết nội tâm, đưa người đọc đi vào tâm trí nhân vật mà vẫn phản ánh được thời cuộc như cách Virginia Woolf khai thác cả nội tâm bà Dalloway lẫn tác động của Thế chiến thứ nhất lên xã hội Anh trong tác phẩm cùng tên. 

Một ví dụ gần hơn - My Year of Rest and Relaxation (2018). Tác phẩm của Ottessa Moshfegh là một câu chuyện ảm đạm, bất an, chỉ đến cuối mới lộ ra là viết về sự kiện 11-9. "Với tôi đó là tiểu thuyết vĩ đại duy nhất về 11-9 cho đến giờ. Và tôi không bất ngờ nếu phải mất 17 năm nữa để có được một tiểu thuyết COVID chấn động tương đương" - Meyer viết.

Meyer thừa nhận tác phẩm hư cấu về COVID khiến bà háo hức nhất "là tác phẩm mà tôi vẫn chưa thể hình dung ra", với tư cách cả nhà phê bình lẫn tiểu thuyết gia. Nhưng cái lớn nhất trong hành trình mải miết tìm kiếm một tiểu thuyết vĩ đại về đại dịch đã giúp cô vỡ ra điều quan trọng hơn: "văn chương đích thực viết về khủng hoảng phải xuất phát từ điều gì đó hơn cả cơn giận dữ hay nỗi khiếp sợ, hơn cả bản năng vị kỷ vốn muốn lên tiếng, muốn góp phần vào ký ức tập thể".

Thế giới dường như vẫn chưa có tác phẩm nào thật sự chấp nhận sự phi lý, không thể kiểm soát của đại dịch, thứ mà Lily Meyer thừa nhận bản thân cũng chưa làm được. 

"Sau 5 năm, tôi vẫn không thể thật sự chấp nhận những gì đã xảy ra. Bất kỳ nhà văn can đảm nào làm được điều ấy trước tiên sẽ là người dẫn đường cho phần còn lại của chúng ta" - Meyer viết, và nhấn mạnh đó là "chúng ta" theo nghĩa rộng nhất, không chỉ là giới cầm bút. Nghĩa là người đọc vẫn phải chờ, dù không biết là bao lâu.