Đường vòng

Họ nhận thấy hầu hết anh tài taxi đều tìm cách chở khách đi đường vòng, không mấy khi "trực chỉ" từ A đến B theo đường ngắn nhất. Ðoạn đường, do vậy, có khi dài gấp đôi gấp ba đoạn đường cần đi. Và lẽ dĩ nhiên tiền khách phải trả cũng (đành) gấp đôi, gấp ba. Chẳng thể có tên gọi gì khác cho cách làm đầy "sáng tạo" này ngoài việc ngậm ngùi gọi nó là "làm ăn gian dối hợp pháp".

Phóng to

Minh họa: Đỗ Trung Quân

Cái thói ưa đường vòng để kiếm lợi ấy có những "người anh em" của nó, trong nhiều lĩnh vực. Học hành lôm côm không thể thẳng tiến đường hoàng vào giảng đường đại học được thì đi đường vòng, trung cấp, liên thông, rồi cũng có cái đại học như ai, chỉ có điều - như cách cánh tài xế taxi áp dụng - thời gian dài ra.

Ăn nói bây giờ cũng lòng vòng, cuối cùng cũng phải đụng đến chuyện cần nói, chuyện tế nhị, nhưng nhất định trước đó vẫn phải xa xôi, bóng gió. Cách này làm loãng ra sự "nhạy cảm", hòng dễ làm cho đối phương chấp nhận. Những chuyện tiêu cực không "thảo luận" ở cửa quan người ra kẻ vào tấp nập được, người ta đi cửa sau, gặp "bà tri huyện" để tỉ tê, cũng lại là đường vòng. Lắm khi không vòng không xong.

Tôi có nhiều bạn là giáo viên, mà tiếc thay chuyện giáo dục lại thường buồn. Môn ngữ văn học sinh lắp ghép, mượn ý bậc này bậc nọ cho xong bài văn. Rồi một ngày một em viết đại ra sự thật, viết tuốt sự thật, về cái nghèo, cái khổ có thật của gia đình mình, thế là thành hiện tượng. Nhiều em đã nghĩ và nói: con cũng viết được như thế. Vậy sao không viết? Vì không dám. Trẻ thơ đã chịu bệnh "đường vòng" như vậy đó. Anh bạn giáo viên cấp III của tôi, người cũng đi đường vòng, nay có một xấp bằng cấp song cứ thấy hụt hẫng, khập khiễng suốt, và rất mực khổ sở.

Tiến bộ khoa học làm cho sản xuất ít hao tốn nhân công, nhiên liệu, nguyên liệu hơn, giá thành hạ xuống, sản phẩm rẻ. Nhưng ở thế kỷ 21 mà ở ta vẫn thịnh hành "phương pháp đường vòng", âu cũng là một sự sáng tạo... ngược! Thành ra có lúc người muốn đi đường thẳng cũng đành thúc thủ, cả thiên hạ đi vòng, phải chịu thôi.

Bệnh này có từ lúc nào chẳng rõ. Hẳn là từ lúc ta không còn dám nhìn vào sự thật, không dám nói sự thật, không thẳng thắn được, ngay cả với chính mình. Từ lúc ta thấy đối phó, làm cho qua, hay luồn lách một chút lại có lợi trăm bề, lại dễ dàng trót lọt quá...

Ðạo Phật thường nói về "nghiệp" và "tạo nghiệp". Nôm na mà hiểu, hành động, suy nghĩ, lời nói lặp đi lặp lại sẽ tạo thành nghiệp, và có nghiệp lực. Nghiệp lại có nghiệp thiện và nghiệp ác. Vậy biết đâu lại có cái nghiệp vòng vo tam quốc, nghiệp lẩn tránh sự thật, tạo thành lối mòn tai hại, nhiều người đi trên lối ấy, ta cũng trên lối ấy, đi lâu quên mất cách đi đường thẳng, nhận chân được sự vật sự việc thành ra chuyện bất khả.

Ði khám bảo hiểm y tế gặp một vị là chủ tịch huyện vừa về hưu. Cùng nhìn đông nghịt bà con ngồi chờ được khám, tôi đùa "ai có sức khỏe tốt mới đi khám bảo hiểm y tế được, người bệnh không chờ nổi". Vị cựu chủ tịch thốt lên "ai ở đâu trả về ở đó (khám) thì nhanh thôi". Cái câu đáp tưởng như lạc đề ấy biết đâu lại là câu trả lời "trúng" cho bệnh "đường vòng": Ở đâu trả về ở đấy, chính danh chính ngữ chính nghiệp, sống với lẽ thật, không đi vòng vo nữa.

Trị bệnh đường vòng, cũng như bất cứ sự điều trị nào khác, ắt có đớn đau bởi sự thật có lúc không ngọt ngào, có người không chịu nổi, một phần vì đã trót quen ở lâu trên đường mòn vòng vèo, lẩn tránh. Giờ phải học cách nhìn thẳng, nói thẳng, không lẩn tránh. Làm được bao nhiêu báo cáo bấy nhiêu. Học tới đâu nói tới đấy. Có gì nói nấy. Không tô hồng, không ngụy biện. Thẳng trong tư duy, trong nhận thức sự thật, thẳng trong phát ngôn, trong hành xử với người. Cũng khó lắm thay. Nhưng trị bệnh đường vòng có cách nào khác?