EBAI: Vai trò người sáng lập duy nhất của Victor Tardieu là không thể tranh cãi

Sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật (EBAI) là kết quả của một thời điểm lịch sử chín muồi, đồng thời gắn liền với hành trình cá nhân của Victor Tardieu, người sáng lập và hiệu trưởng đầu tiên, tại Đông Dương.

Trong quá trình hình thành và phát triển của EBAI, không thể phủ nhận vai trò đồng hành của Nam Sơn, một họa sĩ tài năng người Việt, đồng thời là học trò đầu tiên và trợ lý tận tụy của ông Tardieu. Tư liệu lưu trữ và thư từ để lại ghi nhận tình cảm sâu sắc giữa hai thầy trò. Nam Sơn cũng trở thành thầy giáo người Việt đầu tiên của trường. 

Tuy nhiên, từ góc độ nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, không thể đặt Nam Sơn ngang hàng với Tardieu trong vai trò sáng lập như một số tư liệu đã xuất bản. Làm sáng tỏ vấn đề này không nhằm phân định hơn kém, mà để trả lại cho lịch sử sự thật rõ ràng.

Nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập EBAI và "Giải thưởng Victor Tardieu" lần thứ nhất vừa diễn ra tại Hà Nội vào tháng 11-2025, chúng tôi đã phỏng vấn bà Alix Turolla Tardieu, cháu gái ông Tardieu, người vào năm 2009 đã hiến tặng Thư viện Viện Lịch sử Nghiên cứu Mỹ thuật Quốc gia Paris (INHA) toàn bộ tư liệu của ông nội mình, trong đó có nhiều tài liệu quan trọng liên quan đến EBAI. Buổi phỏng vấn có sự tham gia của ông Giacomo Turolla, con trai bà.

Hành trình Đông Dương đã thay đổi cuộc đời Victor Tardieu

Trong ký ức của bà, hiệu trưởng Victor Tardieu đã được kể lại thế nào?

Tôi không được nghe bố mình kể nhiều về ông nội, nhưng tôi đã tìm đọc qua thư từ, tư liệu của ông và bố để lại. Bà nội là người kể về ông nhiều nhất. Cho tới bây giờ, ký ức về cuộc đời của ông nội vẫn luôn song hành với cuộc sống của tôi. 

Khi còn trẻ, Victor Tardieu là sinh viên xuất sắc tại Trường Mỹ thuật Quốc gia Lyon. Sau hai năm, ông chuyển đến Paris theo học Học viện Julian và từ năm 1890, theo học và làm việc tại Trường Mỹ thuật Paris dưới sự hướng dẫn và hỗ trợ của Giáo sư Léon Bonnat, Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Paris. 

Trong quá trình học tập, ông đã thấu hiểu được tầm quan trọng của một hệ thống đào tạo bài bản, yếu tố duy nhất giúp các tài năng trẻ phát triển và trở thành họa sĩ chuyên nghiệp, có thể sống bằng nghệ thuật của mình.

Được biết bà đã nghiên cứu rất kỹ tư liệu về Victor Tardieu, vậy vào thời điểm Victor Tardieu có cuộc hành trình tới Đông Dương, ông là người thế nào?

Trước khi tới Đông Dương, Victor Tardieu là một họa sĩ có tiếng tại Pháp. Ông đã sáng tác nhiều tác phẩm quy mô lớn. Ông từng đoạt giải thưởng hội họa và được đi châu Âu hai năm. Trong thời gian Thế chiến I, ông tham gia quân đội bốn năm nhưng vẫn vẽ. 

Năm 1920, ông tiếp tục đoạt Giải thưởng Indochine và phần thưởng là chuyến du lịch Đông Dương trong một năm. 

Năm 1921, ông quyết định rời Pháp để thực hiện chuyến đi sáu tháng đến Viễn Đông. Đây là giai đoạn có nhiều biến động nội tâm trong cuộc đời ông, bởi sau bốn năm tham gia thế chiến, ông đã thấm thía nỗi kinh hoàng của chiến tranh và thân phận con người. 

Sau chiến tranh, ông mất phương hướng và muốn tìm lại ý nghĩa của cuộc sống. Mẹ và vợ ông đã rất lo lắng khi ông quyết định lên đường, nhưng họ cũng hết sức cảm thông và hiểu rằng đây sẽ là chuyến đi cần thiết và đầy ý nghĩa của cuộc đời ông.

Quả vậy, tại xứ sở mới, miền đất mới, ông đã gặp nhiều người trong nhiều lĩnh vực, khiến ông có nhiều cảm hứng và năng lượng mới. Ông như tìm được ánh sáng, màu sắc, ham muốn được vẽ, và khát khao truyền lại tình yêu nghệ thuật với những người trẻ ở đây. 

Việc gặp gỡ một số thanh niên Việt Nam, trong đó có Nam Sơn, với những cuộc trò chuyện phong phú và bổ ích, khiến mối quan hệ thân tình trở nên khăng khít. Họ đối với nhau bằng tình thầy trò, như tình cha con bền chặt. 

Qua các cuộc tiếp xúc, Tardieu nhận ra cần phải hỗ trợ giúp đỡ những nghệ sĩ trẻ bằng một chương trình đào tạo bài bản, tương tự những gì ông được học tại Pháp. Như vậy, sau chấn thương tâm lý do chiến tranh, Việt Nam đã mang lại cảm hứng mới cho ông. Chính vì thế, thay vì chuyến đi sáu tháng, ông đã gắn bó với Việt Nam lâu dài cho tới những ngày cuối cuộc đời.

Bà có thể chia sẻ những khó khăn mà Victor Tardieu đã gặp phải trong quá trình thành lập EBAI, và ông đã vượt qua như thế nào?

Các tài liệu tại Lưu trữ Hải ngoại ở Aix-en-Provence (Pháp) ghi nhận những khó khăn mà Victor Tardieu gặp phải trong quá trình xây dựng dự án thành lập trường mỹ thuật, những đố kỵ, hiềm khích, trở ngại tàn nhẫn không chỉ đến từ bên ngoài, mà nhiều khi từ chính đồng hương, đồng nghiệp. 

Ông đã phản biện một cách mạnh mẽ, bác bỏ từng luận điểm chống đối dự án mở EBAI. Chắc chắn, một người ở độ tuổi như ông với kinh nghiệm và hiểu biết về bộ máy chính phủ Pháp mới có thể đưa ra một dự án bài bản, chặt chẽ như vậy để dẫn đến thành công, một dự án mà ông tiếp tục đấu tranh đến hơi thở cuối cùng.

Trong bối cảnh này, Toàn quyền Merlin là người duy nhất tin tưởng dự án ngay từ đầu. Ngược lại, ông Silice, Giám đốc Trường Mỹ thuật ứng dụng Phnom Penh, đã phản đối. Victor Tardieu phản ứng mạnh mẽ, bác bỏ từng luận điểm để bảo vệ chính kiến của mình về giá trị của việc thành lập EBAI. 

Cuối cùng, Nghị định thành lập trường được Toàn quyền Đông Dương ký ngày 27-10-1924 và Victor Tardieu được xác nhận là người sáng lập, được bổ nhiệm làm hiệu trưởng đầu tiên vào ngày 24-11 năm đó.

Được biết vào tháng 6-2009, bà đã tặng INHA toàn bộ tư liệu lưu trữ về Victor Tardieu, trong đó có tư liệu phong phú về EBAI. Điều gì đã khiến bà có quyết định này?

Chính tôi là người quyết định hiến tặng tư liệu lưu trữ của gia đình cho INHA. Trong kho lưu trữ còn nhiều văn bản về dự án thành lập EBAI, nhiều tài liệu thể hiện quan điểm, bảo vệ luận điểm, ý chí, nghị lực, uy tín của ông Tardieu. 

Nhiều lá thư ông viết gửi vợ và con trai trong những ngày tháng bận rộn với các dự án tại Việt Nam, cùng hàng loạt thư tín từ các học trò thân thiết như Nam Sơn, Tô Ngọc Vân, Georges Khánh, Trịnh Hữu Ngọc… 

Tôi còn nhớ trong đó có một bức thư rất cảm động của họa sĩ Tô Ngọc Vân gửi cho thầy giáo Victor Tardieu. Nội dung thư cảm ơn Tardieu vì nhờ có thầy giới thiệu mà Tô Ngọc Vân đã có công việc tốt ở Campuchia, nên ông rất cảm ơn thầy và báo cáo tình hình công việc ổn định ở Campuchia như thế nào.

Cần tôn trọng sự thật lịch sử

Trong một thời gian dài tại Việt Nam, đặc biệt là gần đây, bộ sách "Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương" của tác giả Ngô Kim Khôi xuất bản năm 2025 khẳng định họa sĩ Nam Sơn là người đồng sáng lập EBAI cùng Victor Tardieu. Dưới góc độ của một người đã nghiên cứu tư liệu của Victor Tardieu và cũng là người đại diện sở hữu di sản Victor Tardieu, bà có ý kiến gì?

Chúng tôi chưa xuất bản chính thức tài liệu nào nói về mối quan hệ giữa Victor Tardieu và Nam Sơn, tuy nhiên, chúng tôi đã đọc một số tư liệu được đăng tải trên mạng xã hội. Chúng tôi sẽ viết một bài nghiên cứu cho thật rõ ràng về vai trò của Nam Sơn bên cạnh Victor Tardieu.

 Nam Sơn là một họa sĩ tài năng, thông minh và giàu tình nhân ái, điều đó không ai phủ nhận được. Tuy nhiên theo tôi, trong khoảng thời gian 1922-1924, Nam Sơn còn là một họa sĩ trẻ (23 tuổi), chưa đủ kiến thức để tổ chức một dự án lớn như dự án thành lập EBAI, cũng không thể đủ tầm để có tiếng nói và sức ảnh hưởng với chính quyền Pháp. 

Chính quyền Pháp lúc đó không bao giờ chấp nhận trao quyền cho Nam Sơn thành lập một ngôi trường lớn như thế, nhất là chỉ để dành riêng cho người bản địa. Thật đáng tiếc khi phải nói như vậy, nhưng xét trên thực tế và bối cảnh lịch sử, việc Nam Sơn có vai trò sáng lập ngang hàng với Victor Tardieu là không thể nào xảy ra được.

Victor Tardieu vào thời điểm đó đã hơn 50 tuổi, là một họa sĩ có tên tuổi, có kinh nghiệm và hiểu biết về nghệ thuật, có năng lực về tổ chức hành chính. Nhờ được đào tạo bài bản tại Pháp nên ông hiểu cách thức hoạt động, vận hành của một trường mỹ thuật, vốn là công việc vô cùng phức tạp. 

Hơn nữa, Victor Tardieu là tiếng nói có trọng lượng, uy tín, vì đã tham gia Thế chiến, có sự cống hiến và công nhận của chính quyền Pháp. Ông là người có khả năng chèo lái giữa vô vàn những thủ tục hành chính phức tạp, nặng nề của chính quyền thời thuộc địa.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh thêm: Tôi biết thông qua những tâm tư mà Nam Sơn đã bày tỏ tới Victor Tardieu rằng những nghệ sĩ trẻ bản địa không cảm thấy hạnh phúc, vì họ mang trên vai ảnh hưởng của nghệ thuật Trung Quốc khá nặng nề, và thế giới phương Tây cũng đè nặng lên họ. Vì vậy, họ gặp khó khăn trong việc thể hiện được đúng bản chất truyền thống của mình. 

Chính vì thế mà EBAI đã có thể ra đời, dựa trên ý tưởng rằng Tardieu muốn thành lập một ngôi trường nhằm khích lệ sự tự tin và tài năng của nghệ sĩ Việt Nam. Đó là sự thật lịch sử cần được tôn trọng!

Trong bài phát biểu tại "Giải thưởng Victor Tardieu" lần thứ nhất tại Việt Nam vào ngày 14-11-2025, tôi từng nhắc tới bức thư mà Nam Sơn viết cho bố tôi, Jean Tardieu. 

Nội dung bức thư kể lại chuyện Victor Tardieu đã qua đời như thế nào tại Hà Nội năm 1937. Lời lẽ trong thư, luôn có một sự kính trọng của người học trò với thầy. Ông Nam Sơn có nhiều con và tôi không biết chính xác bao nhiêu người nhưng tôi đã được gặp ba người, đặc biệt trong số đó tôi nhớ có bà Minh. Đó là một người phụ nữ rất dễ mến và có chồng là một họa sĩ. Khi tôi về Hà Nội, tôi từng ở nhà bà ấy. 

Bà Minh cũng sang công tác tại Pháp một hoặc hai lần và đã gặp bố mẹ tôi. Bà đã kể lại những kỷ niệm giống như chúng tôi đang kể đây, câu chuyện về những học trò coi Victor Tardieu là người thầy lớn. Không có gì phải nghi ngờ điều đó, ngay cả về mặt cá nhân, về mặt gia đình. Thực sự đó là một tình cảm đáng quý và chẳng ai phủ nhận tình cảm thầy trò giữa hai ông là một điều hiển nhiên và rõ ràng.

Xin chân thành cảm ơn bà. 

(Người dịch: Bình Nguyên, Sơn Ca. Tư liệu và hình ảnh: Sơn Ca)