Lắng nghe cơ thể quá mức

Từ chỗ chỉ đơn giản là ghi lại những thông số dễ hiểu như số bước đi mỗi ngày, các thiết bị đeo (wearables) y tế giờ đo được gần như mọi thứ, và không chỉ có hình dạng đồng hồ thông minh. 

Nhẫn Oura theo dõi nhịp tim, thân nhiệt và vận động qua ngón tay, vòng Whoop theo dõi "bức tranh sức khỏe toàn diện" thông qua cổ tay - cả hai đều không có màn hình và được quảng bá là "không gây xao nhãng", nhưng ứng dụng đi kèm trên smartphone lại gửi thông báo bất tận. 

Đây là nghịch lý sau lớp vỏ hào nhoáng của công nghệ: thay vì mang lại sự an tâm, nó dễ tạo ra hoang mang.

"Gần đây, khi tôi đang đi nghỉ cùng gia đình, một tiếng bíp lạ đã đánh thức tất cả vào lúc 2h sáng (…) thủ phạm là một cảm biến nhỏ gắn sau cánh tay tôi, khiến ứng dụng trên điện thoại phát tín hiệu liên tục: lượng đường huyết của tôi đang xuống thấp" - cây bút công nghệ Adam Clark Estes viết trên Vox.

Đây là một trong rất nhiều sự cố Estes gặp phải trong một cuộc thử nghiệm cá nhân, kéo dài vài tháng, trong đó anh "bắt đầu theo dõi mọi chỉ số sức khỏe có thể" với hai nhẫn thông minh, một đồng hồ và một vòng đeo, cùng thiết bị theo dõi đường huyết liên tục (CGM) - nguồn cơn của tiếng báo động trong đêm kể trên. 

"Cảm biến sinh học nhỏ bằng đồng xu này dùng một cái lò xo dạng pít tông để đâm kim vào da, để lại ở đó một "dây dẫn" nhỏ để đo lượng đường trong máu" - tác giả kể. Thiết bị này vốn giúp người mắc tiểu đường kiểm soát bệnh, nhưng ngày càng có nhiều công ty và influencer quảng bá rằng nó có thể giúp ai cũng có thể hiểu rõ hơn về sức khỏe chuyển hóa (metabolic health) của mình. 

Nhưng CGM có thực sự giúp ta khỏe mạnh hơn? Estes đưa câu trả lời ngay từ nhan đề bài viết cho Vox: "Tôi gắn đầy thiết bị theo dõi sức khỏe lên người suốt 6 tháng. Và điều đó đã hủy hoại cuộc sống của tôi".

Thật ra, riêng với CGM, dù gắn máy vào bắp tay không đau, "tác động tiêu cực xuất hiện gần như ngay lập tức", anh viết. Ứng dụng gửi thông báo đường huyết tăng vọt khoảng năm lần mỗi ngày, mỗi lần đều khiến anh giật mình thon thót. Ăn sáng ăn trưa gì cũng thấy app báo đường huyết nhảy vọt, tan sở đi làm ly bia thì "app làm tôi tưởng mình sắp tiêu đời đến nơi". 

Từ đó, Estes bắt đầu ăn uống kỳ quặc - sáng chưa ăn gì đã nhét vội hạt khô vào miệng để "giảm đà tăng"; trưa thì nhịn hẳn để khỏi phải thấy cảnh app báo động; lỡ ăn một lát pizza phải vội ăn hết một tô rau trộn to đùng để cảm thấy đỡ tội lỗi; ăn gì cũng chụp để app dùng AI phân tích thành phần dinh dưỡng (khiến vợ phải can thiệp). 

"Tới một lúc nào đó, tôi chẳng còn nghĩ gì về sức khỏe lâu dài hay sự tỉnh táo của bản thân (…) Tôi chỉ đang cố đạt điểm cao trong app và giảm bớt số lần giật thót vì thông báo" - anh viết.

Một số nghiên cứu cho rằng thiết bị đo đường huyết có thể giúp phát hiện sớm tiểu đường ở những người có nguy cơ cao. Nhưng nhìn chung, không có nhiều bằng chứng cho thấy người khỏe mạnh sẽ được lợi gì từ công nghệ này.

Cuộc thử nghiệm của Estes còn đưa ra vấn đề lớn hơn: sự tai hại của việc có quá nhiều thông tin mà lại không biết nên làm gì với nó. Về lý thuyết, bác sĩ có thể xem và giúp diễn giải dữ liệu, song rất ít bệnh nhân chia sẻ chúng cho thầy thuốc, nhiều bác sĩ cũng cho rằng nó không thực sự hữu ích. 

Nói cách khác, theo Estes, nếu hình dung sức khỏe tổng thể như một phương trình thì các thiết bị đeo sức khỏe chỉ đang thu thập những biến số nằm ở vế phải - nhịp thở, nhịp tim, thân nhiệt... chúng bỏ qua vế trái, tức các nguyên nhân dẫn đến những dao động đó.

Cuối cùng, thiết bị theo dõi sức khỏe đẩy trách nhiệm về phía người dùng: họ phải tự quyết định cần thay đổi gì để đạt được kết quả mong muốn. Và với wearables, lời khuyên thường chỉ quanh quẩn: hãy vận động nhiều hơn, ngủ nhiều hơn. Những thiết bị này có thể đọc được nhịp điệu sinh học của người đeo, nhưng không thể thực sự biết bên trong họ đang xảy ra điều gì.

Suốt sáu tháng đeo đủ loại thiết bị theo dõi sức khỏe có thể tìm được, Estes "gần như phát điên". Mỗi lần đạt điểm số tốt trong ứng dụng theo dõi, anh được bơm một liều dopamine, nhưng niềm vui đó mau chóng bị thay thế bởi cảm giác hoang mang, vì không thật sự hiểu dữ liệu ấy nói gì nếu không có bác sĩ bên cạnh. Anh cũng trở nên ám ảnh: việc đầu tiên mỗi sáng là kiểm tra ứng dụng, rồi để nó chiếm luôn cả lịch trình trong ngày.

Khi tháo cảm biến sinh học cuối cùng ra khỏi cơ thể, Estes thấy như vừa gỡ được tảng đá khỏi vai. Anh chỉ giữ lại nhẫn theo dõi giấc ngủ vì "có vẻ đó là mức dữ liệu vừa đủ để giúp tôi thấy yên tâm". 

Tác giả kết luận: theo dõi sức khỏe là một phép thử cá nhân, dành cho ai có tiền và thời gian, như một thú vui đắt đỏ. Có thể tự an ủi, không bổ ngang cũng bổ dọc, nhưng nếu một chiếc nhẫn thông minh hay cảm biến glucose không làm ta sống khỏe sống tốt hơn, cứ việc tháo chúng ra.