Năng lực sản xuất và giấc mơ công nghệ lõi

Câu chuyện về "công xưởng của thế giới", danh xưng được gán cho Trung Quốc từ cuối những năm 1990, bắt đầu từ những xưởng sản xuất công nghệ đơn giản, nhỏ lẻ và nhân công giá rẻ. Đến đầu những năm 2000, ở Trung Quốc vẫn còn hàng ngàn nhà xưởng đèn đóm âm u, công nghệ đúc rót kim loại kiểu thủ công với công nhân là các ông bà già mặc luôn bộ đồ ở nhà vào xưởng.

Đi lên từ sản xuất là bắt buộc

Nhưng cách thức vận hành đấy đã giúp Trung Quốc tạo công ăn việc làm cho hàng triệu nhân công dư thừa từ miền Bắc nghèo khó di cư xuống miền Nam. Một phần nhờ hệ thống gia công lớp đáy đấy, Trung Quốc dần xây dựng nên chuỗi cung ứng hoàn chỉnh từ nguyên liệu, gia công đơn giản, gia công phức tạp…, cho đến bước quan trọng nhất để trở thành bá vương ngành sản xuất chế tạo: Lắp ráp thành phẩm.

Khái niệm công ty chuyên thực hiện sản xuất theo hợp đồng (tức CM, Contract Manufacturing) chỉ các công ty có năng lực mua hàng, thiết kế, lắp ráp, đo kiểm, đến thử nghiệm thành phẩm, và chuyên gia công cho các thương hiệu khác. 

Họ hầu như ít ai biết đến, trừ vài tên tuổi lớn nhất cỡ như Foxconn - nhờ gia công iPhone cho Apple. Nhưng họ chính là xương sống cho ngành sản xuất chế tạo, nơi làm ra mọi thứ chúng ta sử dụng hàng ngày: điện thoại, máy in, máy photocopy, điều hòa, nồi cơm điện, máy ATM, máy quẹt thẻ, và... ô tô điện.

Ở Việt Nam, hầu hết thiết bị gia dụng, tiêu biểu là nồi cơm điện hay quạt máy của các thương hiệu Nhật Bản hay Hàn Quốc, đang được gia công bởi nhà máy Midea của Trung Quốc - nhà máy nằm ở tỉnh Bình Dương cũ. 

Thiết bị đọc mã QR hay mã vạch trong siêu thị Việt Nam lẫn châu Âu - thương hiệu Ingenico, được lắp ráp hoàn chỉnh bởi một công ty của Mỹ tọa lạc trong khu công nghệ cao SHTP, TP.HCM. Tủ lạnh General Electric của Mỹ đang được cân nhắc gia công ở nhà máy của Haier (Trung Quốc) nằm ở Đồng Nai. 

Trong khi đó, danh sách hãng gia công hoàn chỉnh cho tai nghe iPhone ở Bắc Giang, Thái Nguyên có Luxshare, Goertek của Trung Quốc, máy chơi game PS5 của Sony được lắp ráp bởi Pegatron, cũng là Trung Quốc, đặt ở Hải Phòng.

Do đó, danh sách 10 hãng lắp ráp hoàn chỉnh hàng đầu ở Việt Nam, không có cái tên Việt Nam nào, tức là không có công ty Việt Nam nào, từ tư nhân nhỏ và vừa đến tập đoàn công nghệ nghìn tỉ, có khả năng đọc thiết kế lắp ráp một sản phẩm thành phẩm phức tạp, thiết lập chuỗi cung ứng giá hợp lý, đo kiểm - phê duyệt linh kiện, thiết kế được dây chuyền lắp ráp tối ưu, và kiểm tra được thành phẩm, trong khoảng thời gian khách hàng cuối yêu cầu, để nhận được hợp đồng gia công cho họ.

Mỗi công đoạn ấy, các đội nhóm kỹ thuật, chuỗi cung ứng của người Việt Nam đều thừa sức làm được. Nhưng ghép nối với nhau để trở thành một nhà máy có năng lực CM, để một thương hiệu tên tuổi trên thế giới tìm đến đề nghị báo giá làm nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM, Original Equipment Manufacturer, tức làm theo thiết kế của khách hàng), chứ chưa nói là nhà thiết kế và chế tạo thiết bị gốc (ODM, Original Design Manufacturer, tức tự thiết kế và lắp ráp, khách hàng chỉ dán nhãn rồi đem bán), có thể nói Việt Nam chưa có công ty nào.

Với mục tiêu tăng trưởng hai con số, chúng ta đang hướng đến làm chủ công nghệ lõi, công nghệ số, bán dẫn, công nghệ xanh… nhưng những mục tiêu ít thời thượng hơn, công nghệ sản xuất và lắp ráp, mới là hợp lý với Việt Nam lúc này. 

Sản xuất, nhà xưởng, chuỗi cung ứng vật tư linh kiện có thể đã là quá khứ với các nước đã phát triển và là ở tầng thấp nhất của chuỗi giá trị, nhưng không nước nào đã phát triển không đi qua giai đoạn đó thành công mà có thể giàu lên. Đó là chuyện vĩ mô.

Lựa chọn của doanh nghiệp và sinh kế

Ở tầm vi mô là lựa chọn của doanh nghiệp. Những tít báo gần đây về hình thức công ty nhẹ về tài sản sau khi Vinfast được tái cấu trúc có thể gây lầm lạc. 

Các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới quả thực có giá trị cốt lõi là thương hiệu, bằng sáng chế, hệ thống phân phối, trải nghiệm khách hàng. Họ hướng đến thị trường toàn cầu, xây dựng mô hình vốn nhẹ, nợ thấp, được nhà đầu tư quốc tế quan tâm. 

Còn phần sản xuất, họ để cho một bên khác, vì làm sản xuất đúng nghĩa ăn no vác nặng: chi phí đầu tư nhiều, nợ cồng kềnh, biên lợi nhuận thấp, sổ sách kế toán không đẹp...

Ví dụ kinh điển là Apple, không sở hữu nhà máy mà bán ra một chiếc iPhone họ lời 30-40%, còn nơi thực sự làm ra nó, Foxconn, chỉ lời 3-5%, trong khi phải vận hành cỗ máy sản xuất quy mô hàng trăm ngàn công nhân. 

Kết luận là hãy làm Apple, thay vì Foxconn. Quả là 30 năm qua, chúng ta chưa có được một nhà máy nội địa quy mô 1% Foxconn, nhưng lại có những doanh nghiệp công nghệ, bất động sản hàng đầu, những đại đô thị và tổ hợp thể thao giải trí tầm cỡ khu vực, nên công nghiệp chế tạo hay lắp ráp có vẻ không phải là thứ nền kinh tế hiện đại hướng đến.

Kỹ sư hay thợ lành nghề, do đó, không phải là những công việc được khuyến khích, mà nên tập trung vào thiết kế, sáng tạo, đổi mới, công nghệ bán dẫn, công nghệ xanh… để cạnh tranh với các quốc gia hàng đầu thế giới, thay vì giành giật miếng bánh sản xuất bạc lẻ khó nhọc với Indonesia, Thái Lan, Ấn Độ, Campuchia…

Gia công công nghệ, nhất là lập trình viên phần mềm, có lẽ là mảng gần với công nghệ cao nhất mà Việt Nam từng tiếp cận được. Nhưng tính toán của Hiệp hội Phần mềm và Công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA) năm 2023 cho thấy trung bình của một nhân viên IT công ty Việt Nam chỉ tạo ra giá trị doanh thu 30.000 USD một năm. 

Con số này không cao hơn một nhân công nhà máy gia công may mặc, như may mũ cho dân chơi golf ở Mỹ, hoặc gia công chi tiết cơ khí vừa và nhỏ với quy mô trên dưới 100 nhân công. 

Câu hỏi là trong các lựa chọn đó, lựa chọn nào sẽ là công nghệ lõi, sẽ tạo ra công ăn việc làm cho hàng triệu người Việt Nam trong 5-10 năm nữa? Là thiết kế, đổi mới sáng tạo, fintech, phần mềm, AI, hay là may mặc và cơ khí?

Điều người dân cần là những cơ hội công ăn việc làm thật, thu nhập thật, từ sản phẩm thật. Việc truyền thông xem nhẹ sự cần thiết và vai trò tối quan trọng của nền sản xuất công nghiệp, ưu tiên những giá trị thời thượng có khi gây tác dụng ngược, dẫn đến quan niệm chung trong người lao động trẻ: Nhà máy, sản xuất là những thứ không có tương lai!

Để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, cao tốc, cầu vượt biển, sân bay... được cấp tập xây lên. Hy vọng là tư từ đó, nhiều nhà máy, nhiều khu công nghiệp mới sẽ mọc lên, nhiều doanh nghiệp sản xuất sẽ ra đời để người trẻ lớn lên có nơi làm việc, tạo ra sinh kế. 

Đó nên là ước mơ, là định hướng, bởi viễn cảnh người Việt làm chủ công nghệ lõi, thiết kế sản phẩm và bán khắp thế giới, e là còn rất xa. Thực tế hiện giờ vẫn là giới chủ thạo việc công xưởng, ngay tại Việt Nam, đang đến từ xứ khác, và người Việt vẫn đang làm thuê cho họ.■