Phục hồi sinh thái Hà Nội: Đón sóc trở về, nhưng vẫn đợi cú mèo

Những con sóc chuyền cành giữa phố phường Hà Nội có thể đánh thức hồi ức của những đứa trẻ lớn lên quãng cuối thập niên 1970 đầu 1980. Và ai "tham lam" hơn sẽ còn mơ được tiếp tục thấy cú mèo cũng quay về.

Thời xa vắng

Tôi và các bạn cùng trang lứa sinh ra và lớn lên ở Hà Nội vào cuối thập niên 1970 đầu thập niên 1980. Ở các dãy phố Phan Đình Phùng, Hoàng Diệu, Khúc Hạo, Nguyễn Biểu, Điện Biên Phủ, Trần Phú, Lý Nam Đế… thuở ấy rất dễ gặp hai đại diện của thiên nhiên hoang dã - ban ngày là sóc và ban đêm là cú mèo.

Những đàn sóc chuyền cành trên các thân cây xà cừ, cây sấu lớn. Thời đó chúng có vẻ sợ con người, mà cũng đúng thôi, những năm đó ở Hà Nội, cả trẻ con và người lớn cùng đói, đói theo đúng nghĩa đen. Người ta có thể bắt và ăn nhiều thứ, trong đó có cả những chú sóc. Lần đầu tiên tôi được nhìn cận cảnh sóc là khi một con bị bắn hạ bởi khẩu súng hơi. Con sóc gầy guộc, chắc vì thiếu ăn, nằm bất động trên vũng nước mưa ướt sũng do bị bắn… Cảm giác thật ám ảnh.

Người ta vẫn nói tiếng của chim lợn và sự hiện diện của cú mèo vẫn được xem như điềm xấu, thậm chí báo hiệu có người sắp mất, nên với tuổi thơ của chúng tôi ngày ấy, nói vui là suốt ngày có điềm xấu. Cứ tối là thấy cú mèo đậu ở xà ngang, còn chim lợn thì kêu eng éc suốt cả đêm. Đám trẻ con chúng tôi dù rất sợ nhưng rồi cũng dần quen. Tôi còn biết có những người bắn hạ cả cú mèo và chim lợn để ăn, cái đói đánh bại sự sợ hãi và tin vào điềm gở.

Rồi thế hệ chúng tôi cũng lớn lên, trưởng thành. Cùng với quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, kinh tế khá lên, Hà Nội mất đi nhiều mảng xanh, nơi đàn sóc từng chuyền cành. Cú mèo cũng vắng bóng - đêm đêm, đèn đường sáng trưng, rọi vào từng góc khuất, nơi trú ngụ của chúng trước đây.

Khi lũ sóc trở về

Một ngày vào khoảng năm 2008, tôi lần đầu lại được nhìn thấy sóc trên những tán cây ở Hà Nội: một, hai chú sóc chuyền cành, hoảng hốt khi thấy bóng người. 

Theo các nhà khoa học, loài sóc được quan sát thấy trên các đường phố Hà Nội, với mô tả bộ lông "màu đen đỏ bóng mượt", rất có thể là sóc bụng đỏ (Callosciurus erythraeus). 

Sách A Checklist of the Mammals of Vietnam (Danh lục thú ở Việt Nam) của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật ghi nhận đây là một loài phổ biến, có khả năng thích nghi cao với nhiều môi trường sống khác nhau, từ rừng rậm đến các công viên và không gian xanh trong đô thị.

Mấy năm gần đây, sự hiện diện của sóc lan rộng một cách nhanh chóng, không chỉ xuất hiện trên các con phố nhiều cây to, cây lâu năm như Hoàng Diệu, Phan Đình Phùng mà còn được bắt gặp ở khu vực quanh hồ Gươm, lăng Bác, Lý Quốc Sư và Trần Phú. 

Một người bán nước lâu năm trên đường Quán Thánh cho biết trước đây chỉ thỉnh thoảng thấy "vài con" vào mùa quả chín, còn những năm gần đây, số lượng đã tăng lên "hàng chục con". Đáng chú ý, những con sóc này ngày càng dạn dĩ và béo mượt không giống như trước đây và "không hề để ý đến người qua lại".

Rõ ràng, loài sóc đã thích nghi với môi trường đông đúc và Hà Nội đã thực sự xanh trở lại. Và con người bây giờ nhìn sóc bằng ánh mắt vui vẻ và hạnh phúc chứ không bắn sóc để ăn như trước nữa. 

Sự trở lại này bắt nguồn từ khả năng thích ứng sinh thái vượt trội của sóc. Chúng là loài ăn tạp, có thể tận dụng nguồn thức ăn phong phú từ hệ thực vật đa dạng trên đường phố Hà Nội như quả sấu và cả những nguồn thực phẩm do con người cung cấp. 

Là động vật sống trên cây, chúng cần một mạng lưới cây trưởng thành để làm tổ, kiếm ăn và di chuyển. Các cây cổ thụ trên các tuyến phố trung tâm Hà Nội, với nhiều hốc cây tự nhiên, đã cung cấp nơi trú ẩn lý tưởng. Khả năng "bay" chuyền cành điêu luyện giúp chúng di chuyển hiệu quả giữa các "hòn đảo" cây xanh trong thành phố.

Có thể nói sóc trở về là một chỉ số thành công trong chính sách môi trường và lựa chọn quy hoạch đô thị của Hà Nội. Các tuyến phố như Hoàng Diệu, Phan Đình Phùng, Lý Nam Đế… dù có mật độ giao thông lớn nhưng cũng có tán cây dày đặc, tạo thành các "hành lang xanh". 

Những hành lang này kết nối các không gian xanh lớn hơn, cho phép động vật di chuyển và duy trì sự đa dạng di truyền. Cam kết của thành phố trong việc trồng và duy trì cây xanh đã trực tiếp tạo ra môi trường sống mà sóc cần để phát triển.

Mà cú mèo vẫn đợi

Nhưng cú mèo thì sao - có điều gì ở môi trường đô thị Hà Nội khiến chúng chưa muốn trở lại? Câu trả lời nằm ở một vấn đề nghiêm trọng của thành phố: ô nhiễm giác quan, cụ thể là tiếng ồn và ánh sáng.

Cú mèo săn mồi rất hiệu quả, ăn chủ yếu chuột, côn trùng, thằn lằn. Ở đô thị như Hà Nội, nguồn chuột dồi dào đủ nuôi chúng. Cú săn đêm nhờ thính giác siêu việt - đĩa mặt hứng âm, tai bất đối xứng giúp định vị mồi cực chính xác. Đây vừa là lợi thế vừa là điểm yếu chí mạng trong môi trường đô thị: tiếng ồn xe cộ che lấp âm thanh tần số thấp của con mồi, làm giảm hiệu quả săn mồi của cú.

Nghiên cứu năm 2016 trên Nature do tiến sĩ Clint D. Francis (ĐH California Polytechnic) dẫn đầu cho thấy ngay cả ở mức ồn thấp, cú mèo mất nhiều thời gian hơn để phát hiện mồi và tỉ lệ tấn công thành công giảm rõ rệt. 

Tiếng ồn còn gây mất tập trung, tăng căng thẳng của cú. Nói cách khác, đối với một kẻ săn mồi bằng thính giác, tiếng ồn giao thông liên tục ở trung tâm Hà Nội là mối đe dọa sống còn với loài cú.

Bên cạnh đó, ánh sáng nhân tạo ban đêm (ALAN) phá vỡ môi trường bóng tối mà cú mèo cần để tồn tại. Một nghiên cứu tổng hợp đăng trên tạp chí Integrative and Comparative Biology năm 2015 đã khẳng định ô nhiễm ánh sáng gây ra những "ảnh hưởng tiêu cực mạnh mẽ đến việc chiếm giữ địa điểm" của các loài cú. 

Ánh sáng nhân tạo có thể ngăn cản chúng sử dụng các địa điểm làm tổ lý tưởng và làm thay đổi hành vi của con mồi (như các loài gặm nhấm), khiến chúng lẩn trốn kỹ hơn. Ánh sáng liên tục 24/7 của một thành phố hiện đại làm phân mảnh cảnh quan đối với các loài sống về đêm, tạo ra rào cản di chuyển và kiếm ăn.

Câu chuyện về sóc và cú mèo ở Hà Nội cho thấy việc khôi phục một môi trường sống vật chất (cây xanh) cần tiếp tục gắn với việc giải quyết sự suy thoái của môi trường sống âm thanh và ánh sáng. 

Thách thức tiếp theo của chúng ta là phải hướng tới một cách tiếp cận đa giác quan hơn trong thiết kế đô thị. Bằng cách quản lý không chỉ cảnh quan thị giác mà còn cả môi trường âm thanh và ánh sáng, Hà Nội có thể biến các hành lang xanh của mình thành các hệ sinh thái thực sự toàn diện. 

Sự thành công trong tương lai của đa dạng sinh học Hà Nội không chỉ nằm ở số lượng cây được trồng, mà còn ở chất lượng của sự yên tĩnh và bóng tối mà thành phố có thể bảo vệ.

Và khi ấy thì cú mèo sẽ trở về, và cùng với nó, một phần ký ức tuổi thơ trong trẻo của chúng tôi cũng sẽ tìm về trong sự tĩnh lặng và bóng tối thân thuộc.

Thậm chí lũ sóc Hà Nội còn "thân thiện" quá mức: hết ăn nham nhở trái cây cúng trên bàn thờ ở tầng 4 của một số gia đình ở phố Lý Nam Đế tới gặm những trái bưởi, trái mít non trong vườn của mẹ tôi, đến mức bà đã phải dùng một biện pháp chưa từng có: bọc từng trái vào trong các chai nước Lavie 6 lít.