Tem nhỏ - chuyện lớn - Tuổi Trẻ Online

TTO - Thành tựu lớn nhất của mỹ thuật giai đoạn kháng chiến chống Mỹ không phải là hội họa (tranh giá vẽ) và điêu khắc mà lại là đồ họa. Tức là tranh cổ động, các loại tranh khắc, tranh in, in lưới, in li-tô (Lithography). Tem thư cũng là một thể loại đồ họa.

Phóng to

Thời chiến tranh, sống chết cận kề, cơ sở vật chất thiếu thốn, nguyên liệu, họa phẩm nghèo nàn thật khó khăn cho hội họa và điêu khắc, đó cũng là điều dễ hiểu. Trong khi tranh đồ họa không đòi hỏi cầu kỳ về chất liệu cũng như đầu tư thời gian để sáng tác.

Trong những năm chiến tranh, thư là phương thức chủ yếu để trao đổi thông tin và giao lưu tình cảm nên thời đó tem thư, tranh đồ họa - tem rất phát triển. Ấy là chưa kể những lợi thế khác mang tính đặc trưng thể loại (đồ họa) là tính đa bản, giản dị về hình màu, bố cục, nội dung dễ hiểu và chuyển tải thông tin tốt - điều mà tranh giá vẽ và điêu khắc không nhất thiết phải có và cũng không thể làm tốt như đồ họa được. Với loại hình đồ họa tem thư thì thông tin là yêu cầu bắt buộc.

Nhìn những chiếc tem trong sưu tập “Miền Bắc bắn rơi máy bay Mỹ” thì không những biết được thông tin mà có thể nói là nhận được những thông tin rất nóng. Từ con tem 500 máy bay Mỹ bị bắn rơi trên miền Bắc phát hành năm 1965 đến con tem đánh dấu chiếc máy bay thứ 1.000 bị bắn rơi, năm 1967 là 2.000 chiếc, tới ngày 20-4-1972 là 3.500 chiếc bị hạ. Con tem miền Bắc bắn rơi 4.181 máy bay Mỹ là một con tem đặc biệt trong dòng tem này, vì con số này chứng tỏ yêu cầu thông tin nóng hổi được đặt lên hàng đầu.

Những con tem bé nhỏ này thật sự là những tác phẩm nghệ thuật - đồ họa có thể nói là đặc trưng của mỹ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa, không hề có ở những phương pháp sáng tác khác.

Những con tem này được phát hành kịp thời đã theo muôn vàn cánh thư từ hậu phương ra tiền tuyến, đi các miền, góp phần cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân dân cả nước trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Và đây có thể coi là một cuộc triển lãm lưu động kỳ lạ nhất, vĩ đại nhất của mỹ thuật thời chiến.

Bốn mươi năm đã qua từ chiến thắng Điện Biên Phủ trên không tháng 12-1972, 4.000 máy bay Mỹ đã bị bắn rơi, Mỹ ngừng ném bom miền Bắc. Những con tem nhỏ bé này đã làm xong việc chính của chúng, nhưng chắc hẳn vẫn đang kể tiếp với những người hôm nay một câu chuyện lớn - câu chuyện của những chiến công, của những người anh hùng đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc.

Phóng to

Ảnh do Trần Quốc Khanh chụp lại bộ sưu tập tem của ông Nguyễn Nhật (Hà Nội)