Thượng đỉnh Trump - Tập: Đổi vai

Lý do là vì điều đó có thể ảnh hưởng việc ông Trump hàn gắn quan hệ với Trung Quốc - đối thủ quân sự, kinh tế và công nghệ đáng gờm nhất lúc này của Mỹ.

Nhưng đụng độ vẫn diễn ra. Vài tuần trước, Bộ Tài chính Mỹ áp lệnh trừng phạt mới lên các công ty đại lục bị cáo buộc cung cấp dữ liệu định vị cho Iran, hỗ trợ cho các cuộc tấn công nhắm vào căn cứ Mỹ ở Trung Đông, gây thiệt hại hàng tỉ USD.

Sự nhún nhường của Trump

Nhà Trắng còn cáo buộc Trung Quốc đánh cắp các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) từ các công ty công nghệ Mỹ. Ngay trước chuyến đi, các công tố viên liên bang Mỹ truy tố bà Eileen Wang, thị trưởng thành phố Arcadia ở California với cáo buộc làm gián điệp cho Bắc Kinh. Mỹ cũng trừng phạt các công ty nhập khẩu Trung Quốc vì lén lút mua dầu Iran.

Đi kèm với những cây gậy, động thái "củ cà rốt" lớn nhất của Nhà Trắng là tạm hoãn phê duyệt lần cuối gói viện trợ quân sự trị giá 14 tỉ USD cho Đài Loan tới sau chuyến đi. 

Theo The New York Times, chính quyền Trump đã nhậm chức được gần một năm rưỡi, nghĩa là có đủ thời gian để các quan chức Mỹ có quan điểm diều hâu với Trung Quốc (vốn rất đông đảo) thu thập bằng chứng sai phạm của đối thủ. Điều này diễn ra ngay khi bản thân ông Trump khẳng định ông có "mối quan hệ tốt đẹp" với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Chuyến đi Bắc Kinh thể hiện rõ hình ảnh này: ông Trump cơ bản thể hiện giọng điệu ôn hòa, gọi ông Tập là "nhà lãnh đạo tuyệt vời" và "thật vinh hạnh khi được làm bạn ngài", khác hẳn phong thái bề trên, thậm chí là đe dọa mà ông thường thể hiện với nhiều đối tác khác. 

Về phần mình, ông Tập lạnh lùng hơn, kỷ luật trong thông điệp, cảnh báo ông Trump "xung đột" giữa hai siêu cường có thể xảy ra vì vấn đề Đài Loan.

Hình ảnh của ông Trump phản ánh phần nào thay đổi về tương quan lực lượng: vị thế chiến lược của Mỹ suy suyển nhiều sau một loạt các quyết sách của Trump, đặc biệt là cuộc chiến với Iran, thuế đối ứng, hay các động thái quay lưng với đồng minh và liên minh truyền thống.

Cuộc chiến công nghệ

Tuy nhiên, trong nội bộ chính quyền Mỹ, vẫn có rất nhiều người muốn leo thang căng thẳng với Trung Quốc về Iran, an ninh mạng và AI. Ví dụ, Mỹ cáo buộc hacker Trung Quốc tiếp tục xâm nhập các hệ thống chính phủ và doanh nghiệp Mỹ mà hầu như không phải chịu hậu quả nào. 

FBI gần đây nói đã phát hiện hacker Trung Quốc trong kho dữ liệu của họ, điều đặc biệt đáng báo động. 

"Tôi thấy vụ này như thể các quan chức diều hâu đang muốn thúc đẩy các vấn đề mà họ thấy là sơ hở nhất", theo Elizabeth Economy, chuyên gia cao cấp Viện Hoover (Đại học Stanford), cựu cố vấn về Trung Quốc thời Biden. "Đây đều là những vấn đề tổng thống ưu tiên rất cao".

Cuối tháng 4, giữa lo ngại tăng nhanh ở cả Washington và Thung lũng Silicon về các mối đe dọa do đột phá AI, Nhà Trắng công bố tài liệu của Michael Kratsios, cố vấn khoa học và công nghệ cho tổng thống, cáo buộc Trung Quốc "lợi dụng kiến thức và sáng tạo của Mỹ" khi đánh cắp công nghệ AI để xây dựng các mô hình của riêng họ. 

"Các nhóm nước ngoài chủ yếu có trụ sở tại Trung Quốc đang tham gia các chiến dịch quy mô công nghiệp nhằm huấn luyện các hệ thống AI tiên phong", ông Kratsios viết.

Cũng trong tháng 4, một bản tin an ninh mạng Mỹ chia sẻ với các cơ quan an ninh Anh, Nhật và các nước đồng minh khác nhấn mạnh các chiến thuật đang được cải tiến của hacker Trung Quốc, dựa vào mạng lưới lớn thiết bị đã bị xâm nhập để hoạt động gián điệp và nhắm các mục tiêu hạ tầng sơ hở.

Cuối tháng 3, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) ra lệnh cấm nhập thiết bị router mới sản xuất ở nước ngoài với lý do rủi ro an ninh mạng. Một số bộ router bán chạy nhất ở Mỹ là từ Trung Quốc, bao gồm của TP-Link, nhà sản xuất router tiêu dùng lớn nhất thị trường Mỹ.

Nhưng bất chấp các động thái riêng lẻ đó, tình hình chung nhiều tháng qua vẫn là chính quyền Mỹ tìm cách giảm nhẹ mức độ kình địch, như thể hiện qua Chiến lược Quốc phòng NDS công bố hồi tháng 1 có giọng điệu khá mềm mỏng về xây dựng "quan hệ tôn trọng lẫn nhau với Trung Quốc". 

Định hướng từ Nhà Trắng trong giai đoạn chuẩn bị chuyến đi về tránh đối đầu không cần thiết cũng là định hướng phổ biến cho các chuyến thăm cấp cao của tổng thống.

Sự cứng rắn của ông Tập

Trái ngược với những tuyên bố cứng rắn về Trung Quốc khi ở trong nước, ông Trump nói chuyện mềm mỏng hơn nhiều khi gặp ông Tập. "Ngài là nhà lãnh đạo tuyệt vời", ông Trump nói với ông Tập, và bày tỏ tâm lý ngưỡng mộ vì ông Tập có thể kiểm soát "mạnh mẽ" quốc gia 1,4 tỉ dân: "Tôi nói điều đó với tất cả mọi người".

Ông Tập ngược lại hầu như không có lời mềm mỏng nào. Ngay sau loạt đại bác 21 phát chào mừng, ông lập tức đi thẳng vào vấn đề ông coi là lằn ranh đỏ giữa hai bên: Đài Loan. 

Ông nói nỗ lực giảm căng thẳng của ông Trump có thể đổ vỡ ngay nếu Mỹ can thiệp vào mục tiêu lâu dài của Trung Quốc là thống nhất Đài Loan. "Mỹ phải xử lý vấn đề Đài Loan hết sức thận trọng", ông Tập nói, theo thông cáo từ Tân Hoa xã. Lời cảnh báo được đưa ra chỉ vài phút sau lời phát biểu chào mừng ở Đại lễ đường Nhân dân.

Khoảnh khắc đó có lẽ lột tả được tình hình lúc này. Ông Tập xuất hiện với kịch bản chuẩn bị kỹ lưỡng, thể hiện rõ rằng dù đang gặp nhiều vấn đề - giảm phát, dân số già hóa nhanh, thị trường bất động sản bất ổn - thời điểm Trung Quốc hành xử như một siêu cường ngang hàng đã đến. 

Về phần mình, ông Trump luôn đưa ra thông điệp hòa hoãn, khác hẳn hình ảnh ông hay thể hiện khi chỉ trích Trung Quốc trong các bài phát biểu trong nước hay các chiến dịch tranh cử. Phần nội dung từ phía Mỹ cũng bị các chuyên gia đánh giá là thiếu chủ ý rõ ràng.

Bắc Kinh đã thiết kế chuyến thăm một cách tỉ mỉ, bao gồm việc ghé Thiên Đàn - quần thể kiến trúc thời Minh gần Tử Cấm Thành. Ngày cuối, ông Trump trở thành nhà lãnh đạo hiếm hoi được dẫn đi thăm Trung Nam Hải - khu nhà ở riêng của giới lãnh đạo cấp cao nhất Trung Quốc. 

Trong bài phát biểu ở quốc yến, ông Trump nhắc lại mối liên kết Mỹ-Trung từ thời tàu Empress of China thực hiện hành trình kéo dài 14 tháng năm 1783 để mở đường thương mại và đưa các nhà ngoại giao Mỹ lần đầu tới Quảng Đông. 

"Chúng ta đã hòa hợp ngay cả khi có những khó khăn, chúng ta đã giải quyết được", ông Trump nói. "Tôi sẽ gọi cho ngài, và ngài sẽ gọi cho tôi bất cứ khi nào chúng ta có vấn đề, mọi người không biết đâu, bất cứ khi nào chúng ta có vấn đề. Chúng ta đã giải quyết chuyện đó rất nhanh chóng, và chúng ta sẽ có tương lai tuyệt vời cùng nhau".

Về phần mình, ông Tập nhắc lại khẩu hiệu quen thuộc: giữ cho cạnh tranh không biến thành xung đột, hai quốc gia phải tránh rơi vào "bẫy Thucydides." 

Ông Tập đề xuất giải pháp quen thuộc: không nói về cạnh tranh giữa siêu cường kinh tế số 1 và số 2 - chủ đề thường xuyên của Nhà Trắng thời Biden - và tập trung vào "sự ổn định" - đặc điểm hiếm khi được nhắc về ông Trump. "Sự ổn định quan hệ Trung - Mỹ là phước lành cho thế giới."

Bước chuyển của giai đoạn ổn định mới?

Theo các chuyên gia, ngôn ngữ cơ thể của cả hai lãnh đạo đều cho thấy dấu hiệu hòa hoãn hơn. "Nếu nhìn các tuyên bố trong giai đoạn chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh, ông Trump tạo cảm giác "cần" ông Tập Cận Bình, và rằng thực sự muốn kết bạn", Melanie Hart, giám đốc điều hành Trung tâm Trung Quốc Toàn cầu thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định. 

"Các thông điệp thể hiện ông hy vọng ông Tập sẽ thích ông với tư cách cá nhân, và họ sẽ phát triển quan hệ thân tình nào đó để có các đối xử đặc biệt và các thỏa thuận".

Hình ảnh từ cuộc thượng đỉnh cho thấy cách tương tác ấm áp và thư thái hơn nhiều so với các cuộc gặp trong quá khứ. Họ mỉm cười, trò chuyện và duy trì khoảng cách gần gũi, cùng nhau đi bộ trên tấm thảm đỏ dài quanh Thiên Đàn. 

Mỗi nhà lãnh đạo cũng bắt tay với phái đoàn phía kia. Hiện diện phía Mỹ là một nhóm CEO mà ông Trump mang theo "thể hiện sự tôn trọng" với Trung Quốc để được tiếp cận thị trường tỉ dân. Phía ông Tập, không có doanh nhân nào tham gia.

Để so sánh, khi họ gặp nhau năm ngoái ở Hàn Quốc, cái bắt tay của hai nhà lãnh đạo khá căng thẳng. Ông Trump nói liên tục, còn ông Tập cơ bản im lặng. Lúc đó Mỹ và Trung Quốc đang ở cao điểm của bế tắc thương mại, và chỉ vài phút trước khi đến Hàn Quốc, ông Trump tuyên bố sẽ khởi động lại việc thử nghiệm vũ khí hạt nhân. 

Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng cảnh báo đừng nên nhầm lẫn giữa thái độ hòa hoãn với lợi ích tương đồng giữa hai siêu cường. "Hai bản thông cáo, khi đọc cạnh nhau, mô tả gần như hai cuộc gặp khác nhau", Ryan Hass, học giả thuộc Viện Brookings về Trung Quốc, viết trên mạng xã hội. 

Trong khi Mỹ nhấn mạnh vào đầu tư của Trung Quốc, việc mua dầu của Mỹ và ngăn chặn fentanyl, thông cáo của Bắc Kinh nói về Đài Loan và cách Mỹ và Trung Quốc có thể cải thiện "sự ổn định chiến lược".

"Cả hai nhà lãnh đạo đều nghĩ họ có thể đạt được điều gì đó từ người kia nếu chơi ván bài này đúng cách", bà Hart nói."Điều thú vị là cách chơi lại hoàn toàn khác nhau". ■