Tìm X dọc lịch sử loài người

"Tôi thích chữ cái X. X sẽ trở thành thương hiệu giá trị nhất thế giới" - Elon Musk nói sau khi đổi tên thương hiệu Twitter thành chữ X gọn lỏn. Nhưng tại sao lại là X, mà không phải là E, M hay một chữ cái nào khác? 

Nhiều chuyên gia cho rằng nỗi ám ảnh của Elon Musk - và của con người nói chung - với chữ cái X là kết quả của một hành trình lịch sử dài, trong đó X đã trở thành biểu tượng của sự bí ẩn và thú vị khó lường.

Dù X là một trong những chữ cái ít được sử dụng nhất trong bảng chữ cái tiếng Anh, ký tự này lại có vai trò đặc biệt quan trọng trong văn hóa đại chúng tại Mỹ và nhiều quốc gia nói tiếng Anh khác: Từ series phim siêu anh hùng X-Men, phim truyền hình X-Files, đến bức chân dung của quý bà đầy tai tiếng Madame X.

X đại diện cho sự bí ẩn, cũng như cảm giác hồi hộp, bất định của con người. Hẳn đó cũng là lý do Elon Musk đắm đuối với chữ cái này suốt hai thập niên qua: Từ X.com (tiền thân của PayPal), đến SpaceX, xe điện Tesla X, và giờ đây là tên mới của Twitter.

Từ bảng chữ cái cổ đến toán học

Nếu so với các chữ cái khác trong bảng chữ cái, chữ X có giá trị biểu tượng nhiều hơn hẳn. Với hai nét đan chéo đơn giản và dễ nhận diện, X vốn đã là chỉ dấu được con người sử dụng trước cả khi bảng chữ cái ra đời (cùng với hình vẽ người que, các đường thẳng để đếm số và các vòng tròn). 

X đã xuất hiện trong các dụng cụ bằng đá thời tiền sử tìm thấy ở đảo Crete (Hy Lạp) hay Byblos (Syria). Chúng cũng xuất hiện trong trên các phiến đá ở Mas d'Azil (Pháp) với tuổi đời ước tính 10-20.000 năm. Nói cách khác, X đã là một biểu tượng trước khi được coi là một chữ cái. Một đứa trẻ chưa học chữ, khi được bảo vẽ một biểu tượng, nhiều khả năng cũng sẽ vẽ một chữ X.

Ra đời sớm là vậy, thế còn giá trị biểu thị điều-chưa-biết hoặc thứ-cần-tìm của X đến từ đâu? "Sự nghiệp" đại diện cho những bí ẩn trong môn đại số của X có lẽ bắt nguồn từ thế kỷ 16, khi các nhà toán học châu Âu tiếp cận kho tàng tri thức của Ba Tư cổ đại. 

Nhà triết học và toán học lừng danh Descartes (1596-1650) đã sử dụng ba chữ cái x, y, z để biểu thị các biến số chưa biết, cũng như đặt tên cho các trục (Ox, Oy) trong hệ tọa độ phẳng.

Trên thực tế, ban đầu chữ x không hề được Descartes ưu ái. Ông viết rằng người làm hình học cần ưu tiên sử dụng z, sau đó mới đến y và x. Tuy nhiên, khi in cuốn La Géométrie (1637) - cuốn sách kinh điển về hình học giải tích của mình, Descartes đã buộc phải dùng x thay vì y và z cho phần công thức toán, do nhà in đã dùng hết các con chữ y và z để in phần văn bản tiếng Pháp.

Sau biến cố không ngờ đến này, X nương theo sự phổ biến của La Géométrie, trở thành lựa chọn hàng đầu trong văn bản toán học, thậm chí lan sang các ngành khác như vật lý. Năm 1895, Wilhelm Roentgen tình cờ phát hiện các tia năng lượng mới có thể giúp soi nội tạng con người - ông đặt tên chúng là tia X, dựa theo cách Descartes gọi những điều chưa hay biết.

Ý nghĩa văn hóa

Dựa trên tiếng tăm trong giới khoa học, X cũng dần bước ra đời sống trở thành biểu tượng của sự kỳ bí, mờ ảo và không rõ đúng sai trong văn hóa: X vừa biểu hiện sự đồng thuận (đánh dấu x trong phiếu bầu) vừa mang nghĩa bài trừ, gạch bỏ; vừa biểu thị sự sống (trong tôn giáo) vừa đại diện cho sự chết chóc (nhãn thuốc độc). 

Trong ngành công nghiệp tình dục và rượu mạnh, X đại diện cho sự mạnh mẽ và đảm bảo gây say; trong khi ở văn hóa punk những năm 1980-1990, X dưới dạng hình xăm biểu thị sự tiết chế sử dụng chất kích thích.

Tại sao lại có những tầng nghĩa đối chọi vậy? "À thì chữ cái X cũng được cấu thành từ những phần đối xứng nhau đó thôi" - Iain Collins, nhà ngôn ngữ tại Đại học Prince Mohammad Bin Fahd University (Saudi Arabia), cho biết trong một bài nói chuyện tại TEDx (Nhân tiện, ta lại thấy chữ x, trong trường hợp này nghĩa là "được tổ chức độc lập", nhằm phân biệt TEDx với chuỗi chương trình TED).

Những cặp ý tứ đối chọi xung quanh của X đã hình thành từ rất sớm. Trong cuốn kinh thánh Ezekiel của Thiên Chúa giáo, Chúa cử các thiên thần viết chữ "taw" (ký hiệu gần với dấu X) lên trán các thần dân ngoan đạo của Jerusalem; những người không được đánh dấu bị trừng phạt vì tội lỗi của họ. Dấu X trong câu chuyện đại diện cho sự cứu rỗi, đồng thời sự vắng mặt của X cũng đồng nghĩa với sự trừng phạt.

Tại TEDx, Collins nói thêm rằng X cũng có ít nhiều liên hệ với hình ảnh đức tin, thánh giá và các đấng cứu thế. Trong thư tín cũng thế - X mang nghĩa đức tin và sự trong sạch, dẫn đến thói quen kết thư bằng những dấu gạch chéo và hôn lên vết dán bức thư chứa tài liệu quan trọng. 

Tuy vậy X và sức mạnh ẩn trong chữ cái này cũng đại diện cho sự xóa bỏ, gạch bỏ và phủ nhận. Dấu X chồng lên một hình mặt người hay một đoạn văn bản có sức mạnh phủ nhận hơn bất kỳ biểu tượng nào khác.

Đến thế kỷ 19, dấu X đã bắt đầu trở thành chỉ dấu cho nguy hiểm trong các cảnh báo độc lạ, vốn thường có hình đầu lâu xương chéo. Đến những năm 1950-1960, nét nghĩa này được đẩy đến cao trào trong các bộ phim giả tưởng như The X from Outer Space, Strange World of Planet X hay X: The Unknown. Đến đây, cũng không thể không kể đến những series giả tưởng lừng danh như X-Men của Marvel, hay những vùng đất, câu chuyện dị thường trong phim truyền hình dài tập X-Files.

Vào thập niên 1990 và 2000, sức mạnh của X bắt đầu được các bộ máy marketing chú ý đến: Ta thấy chữ X qua hộp của máy chơi game Xbox, tên của hệ điều hành Apple OS X (trước khi thành MacOS), hay vỏ hộp thuốc giảm đau Xanax. Đây có lẽ cũng là lúc niềm đam mê với X của Elon Musk bắt đầu, với X.com ra mắt năm 1999, dù đã bị đổi lại thành PayPal không lâu sau khi Elon rời công ty năm 2000.

"Tất cả mọi người đã cố bảo ông ấy đừng đặt tên công ty như vậy vì dễ bị gắn với các trò đùa tình dục, nhưng ông ta thực sự thích và kiên quyết giữ nó" - Ashlee Vance, tác giả cuốn sách Elon Musk: Tesla, SpaceX, and the Quest for a Fantastic Future nói với Đài NPR.

20 năm sau, Musk quyết tâm mang X trở lại, nhưng thiên thời có lẽ đã qua, theo Theo Sacks, sử gia và nhà báo chuyên về lịch sử bảng chữ cái. Ông giải thích: vào những năm 1960, X có thể mang nghĩa "bí ẩn", "nguy hiểm", hoặc "tình dục" - một sự kết hợp rất đáng nhớ, song đến những năm 2010, giống như các trào lưu khác đã bị marketing chính thống tận dụng triệt để, "X về mặt ý tứ đã trở nên kiệt quệ, dẫn đến nét bí ẩn và thú vị đã không còn".