Trưởng thành: Chặng đường khắc nghiệt

Năm 2000, ở giải vô địch châu Á tại Đà Nẵng, lứa Văn Quyến đã làm khán giả Việt Nam sửng sốt, nhất là với chiến thắng 3-2 trước đội U16 Trung Quốc. Sau đó là làn sóng ào ạt khởi đi từ lứa trẻ Hoàng Anh Gia Lai. Năm 2014, tại Giải U19 Đông Nam Á, pha solo ghi bàn tuyệt đẹp của Công Phượng vào lưới đội tuyển Úc từng trở thành một biểu tượng của tài năng và hy vọng.

Một đội tuyển trẻ khác, dưới thời HLV Hoàng Anh Tuấn, đã đá giải vô địch châu Á U19 năm 2016 vào tới bán kết và giành quyền tham dự giải vô địch thế giới U20 năm 2017. Quang Hải là một cầu thủ tiêu biểu trong lứa này.

Khả năng, nhu cầu và hy vọng

Nhưng có lẽ, nghĩ đến bóng đá trẻ, có thành tích đặc biệt ở gần lứa tuổi trưởng thành, ta nhớ đến lứa U23 năm 2018 và U23 năm 2025. Năm 2018, Việt Nam đứng thứ nhì châu Á, với những trận thắng bằng đá luận lưu 11m rất bản lĩnh, và bàn thắng "cầu vồng trên tuyết" của Quang Hải thực sự đi vào lịch sử. 

Năm 2025, Việt Nam đứng thứ ba châu Á, nhưng với 5 trận thắng trong toàn giải, trong đó có trận thắng Hàn Quốc kiên cường và kỳ ảo để đoạt huy chương đồng, đội bóng này đã mê hoặc không chỉ khán giả Việt Nam, mà còn cả khán giả quốc tế. Đình Bắc thì nổi lên như một ngôi sao có tầm vóc quốc tế.

Chúng ta có nhiều thành tích trong bóng đá, nhưng đa số nằm ở bóng đá trẻ. Những cầu thủ lừng lẫy một thời tuổi trẻ dần dần lớn lên, đóng vai trò quan trọng trong các CLB hàng đầu và ở đội tuyển quốc gia, nhưng vẫn không đến được đẳng cấp mà chúng ta mong ước, thậm chí từng tin rằng rồi chắc chắn sẽ đạt tới. 

Trong khi các cầu thủ Nhật Bản, Hàn Quốc, thậm chí Thái Lan chơi khá vững vàng ở các sân cỏ lớn trên thế giới, thì các ngôi sao trẻ của chúng ta đã không thành công trong cuộc viễn du chinh phục ấy, dù là ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Bồ Đào Nha, Hà Lan hay Pháp. Cũng từ đó, thành tích của đội tuyển quốc gia, dù có tiến bộ, vẫn chưa tạo ra những đột phá có tính bền vững.

Vấn đề đặt ra chính là tạo nền tảng vững chắc cho sự trưởng thành của những tài năng bóng đá trẻ đang bắt đầu hé lộ. Những tài năng trẻ như vậy giống như những cây giống tốt được chăm chút trong điều kiện gần như hoàn hảo của vườn ươm, nhưng khi đem trồng ra mảnh ruộng sản xuất thì không phải cây giống nào cũng phát triển tốt, cũng ra hoa kết trái mỹ mãn. 

Vấn đề ở đây vừa là sự thích nghi của mỗi cá nhân, lại cũng là việc tạo ra một môi trường thích ứng để mỗi cá nhân tìm được con đường phát triển riêng của mình.

Khi còn trẻ, cầu thủ học trong khuôn khổ học viện, khi trưởng thành, họ học trong thực tiễn thi đấu, thử thách lớn hơn, cuộc đời khắc nghiệt hơn, cạnh tranh nghiệt ngã hơn. Đấy thực sự là một môi trường mà ý nghĩa tranh đấu khác trước rất nhiều. 

Đấy là vấn đề của bóng đá toàn thế giới chứ không phải chỉ của bóng đá Việt Nam, nhưng khi chúng ta trao cho bóng đá trẻ quá nhiều gánh nặng thành tích, thì vấn đề lộ ra ở chúng ta rõ ràng hơn.

Giải pháp sinh học, tâm lý, hệ thống

Ở độ tuổi 17-21, cơ thể con người chưa ổn định. Có cầu thủ phát triển sớm, đá rất hay từ khi còn nhỏ, nhưng họ lại chạm trần sinh học sớm, bỗng nhiên đứng yên khi lên chuyên nghiệp. Có người phát triển chậm, tưởng đã bị loại trong những năm đầu tiên, nhưng lại bùng nổ rực rỡ ở tuổi 22-24. Cho nên ngay sự lựa chọn đã cần chú ý đến phát triển sinh học.

Đây không chỉ là vấn đề thể chất, mà là vấn đề trí não. Có những ngôi sao nổi lên rất sớm, được xã hội tâng bốc, chiều chuộng, tiền bạc vào cũng khá, sớm chiếm một vị trí chắc chắn trong CLB và đội tuyển, nhưng nếu không được hướng dẫn để vượt qua các thử thách tâm lý, thì xuất hiện ngay vấn đề: trong não bộ xuất hiện tình trạng "ngừng học", trong ứng xử không chấp nhận vai trò phụ, rất ngại va chạm, sợ chấn thương, sợ mất hình ảnh…. Và đấy là khởi đầu cho sự dừng lại hay sa sút.

Rồi cứ từ từ, những ngôi sao thật sự lộ diện: những người trước đây vẫn ngồi ghế dự bị, bị chê bai, nhưng chưa bao giờ buông xuôi hy vọng trong những giờ khắc ngặt nghèo nhất của cuộc đời cầu thủ.

Đây là giai đoạn rất quyết định trong cuộc đời bóng đá: chuyển từ đi học sang đấu tranh để tồn tại. Người ta bảo: nếu chậm 0,1 giây trong xử lý bóng, hay sai lầm 1 trong 10 tình huống áp lực… thì sẽ chẳng sao khi đang tập ở U19, nhưng sẽ "thôi rồi" khi đã ký hợp đồng chuyên nghiệp. 

Sự phấn đấu của mỗi cầu thủ được đặt vào tình huống mới, phải luôn học từ thất bại, phải tự điều chỉnh tâm lý, phải tự học cách đọc tình huống, đọc trận đấu…

Vì thế, quá trình trưởng thành này có độ "sát thương" rất cao. Con số thống kê rất lạnh lùng: chỉ không tới 5% cầu thủ học viện chơi được vững vàng ở giải chuyên nghiệp bậc cao nhất, trong đó cỡ 1% trở thành cầu thủ ngôi sao, còn phần lớn dạt xuống chơi ở các CLB dạng khác, chuyển nghề hay giải nghệ. 

Bạn chắc cũng không còn nhớ Ansu Fati, người từng được chọn mặc áo số 10 ở Barcelona trước Lamine Yamal, nhưng nay đã gần như tuyệt tích giang hồ. Hay tài năng như Phil Foden ở Manchester City mà vất vả lắm mới kiếm được một chỗ ổn định, và các CLB lớn đào tạo cả trăm cầu thủ nhưng rồi chỉ giữ lại 5-10 người cho đội A.

Thế cho nên lời giải cho sự trưởng thành phải chú ý đến yếu tố sinh học, yếu tố kỹ thuật, yếu tố tâm lý, nhưng cơ bản là phải dựa trên một giải pháp hệ thống. Trước hết là đội ngũ thầy giáo, HLV. 

Ngoài dạy đá bóng, bây giờ chúng ta đã chú ý đến dạy văn hóa, lại rất chú trọng đến ngoại ngữ. Nhưng còn cần lưu tâm rất nhiều đến tâm lý, đến nhận thức cuộc sống, đến cảm xúc và trí tuệ cảm xúc, đến quan hệ xã hội. 

Bây giờ thậm chí một cái liếc mắt, một chút ngoái đầu cũng trở thành đích soi của cả ngàn người, trở thành câu chuyện đàm tiếu ầm ĩ trên mạng, thì mọi sự còn trở nên phức tạp gấp bội.

Matthias Sammer đã tổng kết: "Với mỗi cầu thủ trẻ tài năng như vậy, cần có một mentor", nghĩa là người có thể hỗ trợ bạn trong bất cứ lĩnh vực nào, vừa là giám sát, hướng dẫn và tư vấn hỗ trợ. 

Đặc biệt là mentor đưa ra những lời khuyên bổ ích để tác động đến tâm lý của người được tư vấn, từ đó đúc kết thành những bài học kinh nghiệm cho bản thân. Nói đơn giản, đó là một người vừa như thầy, vừa như bạn, vừa như HLV lại vừa như cha mẹ. Hay nói khác đi, cần chăm sóc cầu thủ một cách toàn diện.

Mario Goetze là thần đồng một thời của bóng đá Đức. CLB Dortmund đưa ra một quy định nghiêm khắc: trước năm 18 tuổi, mọi cuộc phỏng vấn Goetze chỉ được tiến hành khi có mặt một người đủ thẩm quyền giám sát. Không biết bây giờ họ sẽ xử lý thế nào, khi mạng xã hội đã mạnh mẽ đến mức không thể lường trước.

Hệ thống đào tạo không thể hoàn thiện nếu thiếu một hệ thống thi đấu, để đảm bảo mọi cầu thủ sau khi được lựa chọn có thể sống với nghề. 

Nói đến bóng đá, chúng ta quen với vấn đề thể lực, kỹ thuật và chiến thuật, nhưng cái làm nên cầu thủ xuất sắc còn là trí tuệ, khả năng chịu đựng thất bại, khả năng tự học và tái tạo bản thân, ổn định tâm lý dài hạn, kỷ luật khắc nghiệt nhiều năm liền… 

Đấy là những phẩm giá chỉ có thể học được theo kiểu thực chiến, nếu được trui rèn thường xuyên, toàn diện, đúng liều lượng và đúng thời điểm. 

Cho nên, các nước thường tổ chức nền bóng đá gồm 5-7 hạng, lại thi đấu quanh năm suốt tháng, để cầu thủ lúc nào cũng có thể trui rèn ở một đội bóng phù hợp, có lên có xuống. Có thể lực, có tư duy, có khả năng học hỏi và có sức mạnh tâm lý thì mới có thể xuất ngoại thành công.

Rất có thể, cầu thủ xuất ngoại sắp tới của chúng ta sẽ là Hoàng Đức hay Đình Bắc. Lại nhớ đến Oliver Bierhoff của tuyển Đức. 

Chẳng ai biết anh là ai, cho đến khi anh chơi thành công ở Ý, để rồi từ đó đột ngột trở về và trở thành một trong những nhân tố quan trọng đem lại danh hiệu vô địch châu Âu cho Đức năm 1996. Một khi các cầu thủ đã chơi được vững vàng ở các sân chơi quốc tế, bóng đá Việt Nam mới hy vọng vươn tới những tầm cao mới.

Một quá trình trưởng thành đang nằm ở phía trước.■