Từ Đồng thuận Washington đến Đồng thuận London

Xì căng đan kinh tế gia người Mỹ Larry Summers thư từ thân mật với trùm dẫn gái Jeffrey Epstein, nhờ tư vấn cách tán tỉnh người đẹp, đã chấm dứt sự nghiệp của một nhà kinh tế nổi tiếng trong hơn 30 năm qua. 

Cùng với đó cũng là chấm dứt một giai đoạn các nhà kinh tế hoạt động trong một khuôn khổ gọi là Đồng thuận Washington, từ ngữ do kinh tế gia người Anh John Williamson đặt ra vào năm 1989 để miêu tả 10 chính sách kinh tế được xem là hoàn hảo.

Mô hình cũ

Trong một thời gian dài, các định chế quốc tế như Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) cùng các nhà kinh tế nổi tiếng thường lên tiếng rao giảng về các nguyên tắc bất di bất dịch trong chính sách kinh tế như giảm thâm hụt ngân sách, cắt quy định, đẩy mạnh tư nhân hóa, tháo gỡ rào cản cho tự do hóa thương mại, tự do hóa dòng chảy tài chính. 

Họ thường lấy các nguyên tắc này để buộc các nước đang phát triển phải tuân thủ nếu muốn nhận hỗ trợ từ IMF hay WB. Các loại thuế quan mang tính bảo hộ, kiểm soát giá hay các can thiệp khác của chính phủ bị phê phán, bị xem nhẹ.

Theo tờ The Atlantic, đây cũng là giai đoạn đỉnh cao của Summers, khi ông làm kinh tế trưởng của WB vào đầu thập niên 1990, rồi bộ trưởng tài chính dưới thời Tổng thống Clinton. 

Một mặt, chính sách tự do hóa thương mại và toàn cầu hóa giúp hàng trăm triệu người ở các nước như Trung Quốc và Ấn Độ thoát cảnh nghèo đói. Mặt khác, nó cũng dẫn tới khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997-1998 và khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2007-2008.

Việc dịch chuyển sản xuất sang các nước nghèo làm hàng triệu người thất nghiệp, nhiều vùng công nghiệp ở Mỹ bị hoang phế - dẫn tới sự ra đời của chủ nghĩa dân túy trong kinh tế và sự kiện Tổng thống Donald Trump hai lần đắc cử. Dĩ nhiên, chính sách của ông Trump là quay lưng với thương mại tự do và thị trường mở.

Sự chuyển biến đó cũng diễn ra trong kinh tế học - các nhà kinh tế bớt lý thuyết hơn, chịu lắng nghe các tiếng nói phản biện và chấp nhận các phát kiến mới từ các ngành khác như tâm lý và chính trị. 

Cuốn "Đồng thuận London" vừa xuất bản là tập hợp các bài viết thể hiện sự thay đổi này. Từ London được chọn là bởi sách như một kỷ yếu của một hội nghị tổ chức cách đây mấy năm tại Trường Kinh tế học và Khoa học chính trị London (LSE), trong đó một số nguyên tắc kinh tế mới được đưa ra cho thế kỷ 21.

Đồng thuận London không hẳn vứt bỏ Đồng thuận Washington; nó chỉ bổ sung các yếu tố mới. Chẳng hạn nó cũng ưu tiên cho sự thận trọng trong chính sách tài khóa và lạm phát thấp nhưng nhấn mạnh tầm quan trọng của quản lý hệ thống tài chính một cách hiệu quả để ngăn ngừa chu kỳ phát triển nóng rồi suy thoái liên tiếp xảy ra. 

Người ta không còn chê trách việc kiểm soát dòng vốn từ ngoài đổ vào vì chúng thường gây các đợt xáo trộn ngắn hạn.

Khi bảo hộ và can thiệp được chấp nhận

Đồng thuận London vẫn đánh giá cao toàn cầu hóa, nhưng chấp nhận sự thật rằng tự do hóa thương mại tạo ra kẻ thắng người thua, hệ quả mất việc giảm thu nhập có thể tàn phá cả một vùng rộng lớn. 

30 năm trước, các nhà kinh tế luôn hoài nghi chính sách hỗ trợ sản xuất của các nước, nay Đồng thuận London cho rằng đây là hướng đi đúng đắn, nhưng đặt một tên khác: "chính sách phát triển sản suất". 

Sự hỗ trợ này bao gồm nhiều hình thức, từ đầu tư vào hạ tầng, giáo dục kỹ năng, bảo đảm doanh nghiệp tiếp cận được nguồn lực, kể cả tài nguyên, đặt ra các khuôn khổ pháp lý ủng hộ cách tân và trừng phạt chuyện "cá lớn nuốt cá bé".

Với thuế quan, Đồng thuận Washington gắn kết với tự do hóa thương mại nên thuế quan là điều cấm kỵ với họ. Mọi thương lượng trong và ngoài WTO đều xoay quanh chuyện giảm thuế nhập khẩu. 

Đồng thuận London ghi nhận sự chuyển hướng sang chủ nghĩa bảo hộ trong những năm gần đây, nên không loại trừ biện pháp thuế quan trong quản lý kinh tế. 

Các nhà kinh tế nay cho rằng không nên dùng thuế quan để bảo hộ cho những ngành nghề quá lạc hậu, không thể cạnh tranh, nhưng trong một số trường hợp vẫn có thể áp dụng thuế quan cùng lúc với các chính sách khác để hỗ trợ các ngành nghề tương lai. Ở góc độ này họ sẽ phản đối thuế áp lên thép nhưng có thể ủng hộ thuế đánh lên xe điện nhập khẩu.

Trước đây các nước, nhất là Mỹ, để yên cho các công ty công nghệ lớn mặc sức phát triển như Meta hay Google với lý do tình trạng độc quyền kiểu này không gây hại cho người tiêu dùng. Nay quan điểm chung là chống độc quyền, chống mua bán sáp nhập mang tính hủy diệt sự cạnh tranh. Cách Meta mua lại đối thủ rồi xóa sổ họ bị phê phán.

Chủ biên cuốn Đồng thuận London - các nguyên tắc kinh tế cho thế kỷ 21 là ba nhà kinh tế gồm Tim Besley, Irene Bucelli và Andrés Velasco. Besley và Velasco tóm tắt quan điểm của họ về sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế: "Tăng trưởng kinh tế đòi hỏi một môi trường khuyến khích, chủ yếu được tạo ra có chủ đích bởi hành động của chính phủ". 

Họ nhấn mạnh "không có kinh tế học hiệu quả nếu không có chính trị hiệu quả". Nếu như trong thập niên 1990, mọi người tin rằng một khi có chính sách kinh tế đúng đắn, chính trị sẽ tự điều chỉnh theo, thì nay ai cũng thấy cách tiếp cận này đã dẫn tới tâm lý chống đối toàn cầu hóa và khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Các nhà kinh tế theo trường phái Đồng thuận Washington thường áp đặt suy nghĩ họ cho là duy nhất đúng lên mọi người. Nay cái khác của Đồng thuận London là không chỉ ưu tiên cho tăng trưởng mà còn tăng trưởng ở đâu, vì ai, cho ai. 

Nhìn ở góc độ đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn các phát biểu của các nhà kinh tế, tùy thuộc vào quan điểm của họ, theo trường phái đồng thuận nào. ■