Tuổi Trẻ Cuối Tuần là tờ báo tôi được bén duyên rất sớm! Là một người làm công tác nghiên cứu lịch sử và khảo cổ, khi bắt đầu cộng tác với tờ báo là tôi biết mình bước vào một không gian văn hóa và một diễn đàn trí thức đầy bản lĩnh – nơi lịch sử chưa bao giờ bị coi là chuyện của quá khứ xa xôi mà luôn là mạch ngầm chảy trong đời sống hôm nay.
Nhiều người thường nghĩ viết báo cho đại chúng là một cuộc dạo chơi nhẹ nhàng của những nhà nghiên cứu. Nhưng với riêng tôi, mỗi lần nhận lời viết bài cho TTCT là một lần tự đặt mình vào một thử thách, bởi vì tòa soạn không cần những bài luận bàn lý thuyết suông.
Áp lực lớn nhất mà các biên tập viên TTCT luôn đặt ra cho cộng tác viên trước các vấn đề xã hội chính là: Làm sao để câu chuyện học thuật "cao siêu" trở thành câu chuyện gần gũi của mỗi gia đình?
Với tôi, thách thức đó hiện lên ở mảng đề tài dạy sử và học sử. Trên trang báo TTCT, tòa soạn đã nhiều lần cùng các chuyên gia đi tìm lời giải cho câu hỏi nhức nhối: Vì sao học sinh chán sử?
Làm sao để việc học sử không còn là gánh nặng của những mốc thời gian hay những con số khô khốc, lịch sử trong sách giáo khoa lại trở nên xa lạ và khó hiểu. Khó khăn của người viết lúc này là phải bước ra khỏi những định kiến thông thường, dùng lăng kính khoa học để lý giải một thực tế: lịch sử đang tách rời khỏi dòng chảy xã hội và sự quan tâm của người trẻ, rồi đề xuất các giải pháp thiết thực cho vấn đề này.
Và cũng từ những trăn trở về giáo dục ấy, TTCT đã gợi mở, đồng hành cùng tôi đi sâu vào một lát cắt vô cùng ý nghĩa: Lịch sử gia đình, dòng họ.
Các bài viết của GS Ngô Vĩnh Long, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân đã mang lại một cách nhìn mới: lịch sử đất nước được viết nên từ lịch sử của từng ngôi nhà, từ nếp nghĩ, gia phong, và từ chính những góc phố, hàng cây, ngôi trường cổ mà ông bà, cha mẹ và con cháu cùng từng đi qua.
Khi một đứa trẻ không còn những không gian vật chất để cùng sẻ chia ký ức với thế hệ đi trước, sợi dây liên kết thiêng liêng với lịch sử dân tộc sẽ bị đứt gãy. Đó chính là cách học sử tự nhiên và bền vững nhất.
Nhắc lại điều này để thấy, việc bảo tồn không gian di sản chính là đang bảo tồn một "giáo cụ trực quan" sống động nhất cho việc học sử và giữ gìn gia phong. Điều này đã khích lệ tôi giới thiệu cuốn sách tự thuật "Lưu niên ký sự" của ông nội tôi, một công trình ghi chép tỉ mỉ về một gia đình, qua đó là một dòng họ ở Nam bộ trong giai đoạn cuối thế kỷ 19 – giữa thế kỷ 20. Qua đó góp phần tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Nam bộ.
Từ năm 2010 trên trang báo này, tôi đã chia sẻ về sự biến mất của những "không gian công cảm" – những không gian công cộng, những công trình kiến trúc cổ nơi lưu dấu ký ức chung của nhiều thế hệ.
TTCT đặt câu hỏi lớn cho tôi: Khi những không gian công cộng, những di sản vật thể quanh ta bị xóa bỏ, người trẻ sẽ tìm đâu ra cái "neo" để gắn kết với quá khứ? Vai trò cũa những nhà khảo cổ, nhà nghiên cứu như chúng tôi đang ở đâu trong tình trạng di sản ngày càng hao hụt, biến dạng?
Câu hỏi ấy khiến tôi suy tư nhiều về trách nhiệm của giới nghiên cứu khi vẫn loay hoay trong không gian học thuật hàn lâm, chưa bước ra tiếp cận thực tiễn và giải quyết các vấn đề một cách trực diện.
Nhiều năm cộng tác với TTCT, tôi hiểu viết về di sản văn hóa chưa bao giờ là việc dễ dàng, bởi vì tòa soạn luôn đòi hỏi một cái đầu lạnh của người nghiên cứu và một trái tim nóng của người yêu văn hóa.
Chính sự khắt khe ấy đã giúp nâng tầm những bài viết về văn hóa gia đình, về phương pháp dạy sử từ chỗ tưởng như là góc nhìn cá nhân trở thành một vấn đề xã hội có tầm ảnh hưởng nhất định.
Tòa soạn đã cho những người làm nghiên cứu một điểm tựa truyền thông vững chắc, để chúng tôi hiểu rằng mình không hề cô độc trong nỗ lực bảo tồn các di tích lịch sử, chỉ ra nguyên nhân của những xâm hại phá bỏ di sản... từ đó đưa những giá trị di sản gần với đời sống, về với giá trị cốt lõi của xã hội.
Tòa soạn còn nâng tầm nhiều bài viết, biến nó thành những tiếng chuông cảnh tỉnh, góp phần giữ lại từng di tích, từng lễ hội, từng sinh hoạt cộng đồng với những giá trị nguyên vẹn của nó.
Tôi nhớ mãi TTCT đã đặt tựa cho một bài viết của tôi "Đừng để chìm chợ nổi", vừa có tính hấp dẫn của báo chí, vừa là lời cảnh báo khẩn thiết cho một di sản văn hóa sông nước quan trọng ở đồng bằng sông Cửu Long.
Những trang báo in nghiêm cẩn của TTCT rồi sẽ trở thành một phần di sản của báo chí đương đại. Với tôi, tinh thần khoa học, sự tử tế và cái tâm giữ gìn "ký ức lịch sử" mà TTCT thắp lên sẽ không bao giờ ngừng lại hay biến mất. Nó đã kịp bén rễ sâu trong lòng độc giả và trong hành trình nghề nghiệp của những cộng tác viên.
Từng trang báo đã nhắc nhở chính chúng ta cách ứng xử với quá khứ và đối thoại với tương lai.
