Vàng trong dân có phải vàng "chết"?

Tuy nhiên thực sự có phải WGC nói Việt Nam có 400-500 tấn "vàng trong dân" hay không? Và nếu trong dân có vài trăm tấn vàng, thậm chí nhiều hơn, thì đó có phải "vàng chết"?

Thực tế, WGC thường công bố dữ liệu về nhu cầu vàng (tiêu thụ hằng năm, bao gồm trang sức, vàng thỏi và tiền xu) và dữ liệu lượng vàng do ngân hàng trung ương nắm giữ, chứ không phải tổng lượng vàng lũy kế trong dân.

Vấn đề số liệu

Dữ liệu WGC cho thấy Việt Nam là một trong những nước có nhu cầu vàng hằng năm cao nhất Đông Nam Á, thường ở mức khoảng 50-60 tấn/năm. Từ mức này, một số tổ chức đưa ra ước tính về "vàng lũy kế trong dân", với những giả định khác nhau về mức tiêu dùng và cất trữ.

Vì thế, con số 400-500 tấn vàng được cho là ước tính của WCG thật ra có hơi "oan" cho tổ chức này. Nói chính xác hơn, đó là số liệu các chuyên gia Việt Nam ước tính từ nhu cầu tiêu dùng trong nước. 

Chính vì thế, gần đây có một ước tính còn cao hơn nữa của Hiệp hội Các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI): lượng vàng trong dân lên tới 2.000 tấn (tức khoảng 300 tỉ USD).

Vì sao có những ước tính cách xa nhau như vậy? Vấn đề đầu tiên là số liệu không đầy đủ. Năm 2024, khi được hỏi về cơ sở của con số 400 hay 500 tấn vàng trong dân, Phó chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam Nguyễn Thế Hùng cho biết đến thời điểm đó không có bất kỳ thống kê chính thức nào về lượng vàng trong dân, tất cả đều là dự đoán, ước lượng. 

Ông Hùng cho biết cách đây 10 năm, ước lượng căn cứ vào số lượng nhập khẩu, lượng vàng SJC sản xuất và tung ra thị trường. Tuy nhiên, ông Hùng cho biết "10 năm qua đi đã thay đổi rất nhiều, con số không chính xác vì không có cơ sở nào để đánh giá".

Sự thiếu minh bạch của hoạt động mua bán lẻ vàng vật chất trong nhiều năm và sự phức tạp của hoạt động nhập lậu vàng càng khiến những ước tính thiếu độ tin cậy và cách xa nhau.

"Vàng để gầm giường"

Một điều thú vị khác là các chuyên gia đa số cho rằng hàng trăm hay thậm chí hàng ngàn tấn vàng này mua xong thì được để yên đó. Nói như đại diện của VAFI, vàng được người dân để dưới "gầm giường", không trở lại hệ thống ngân hàng thương mại, cũng không đi vào kinh doanh hay lưu thông trong nền kinh tế.

VAFI gọi đó là "vàng hóa nền kinh tế". Thật ra cách gọi này có phần sai lệch so với bản chất định nghĩa vàng hóa hay đô la hóa. 

Nếu gọi là vàng hóa hay đô la hóa nền kinh tế thì vàng hay đô la phải chiếm tỉ trọng lớn trong tài sản huy động, gửi ngân hàng, hoạt động thanh toán và tín dụng. Thực tế, vai trò của vàng hay đô la trong các hoạt động đó đã giảm nhiều những năm qua, như nhận định của Ngân hàng Nhà nước.

Từ quan điểm "vàng để gầm giường" này, VAFI đề xuất đánh thuế lên giao dịch vàng. Gần đây, Bộ Tài chính cũng đề nghị bổ sung thuế khi bán vàng miếng, theo đó giao dịch vàng miếng phải chịu 0,1% trên giá trị chuyển nhượng. 

VAFI cho rằng mức thuế này quá thấp và không có tác dụng hạn chế dòng tiền khổng lồ đổ vào thị trường vàng. Họ đề xuất kinh doanh vàng trang sức và vàng miếng phải chịu thuế giá trị gia tăng (GTGT) theo phương pháp khấu trừ như hàng hóa thông thường, tức thuế suất 10%.

Quan điểm của VAFI được nhấn mạnh nếu có chính sách thuế GTGT với vàng như hàng hóa tiêu dùng thì hệ thống ngân hàng có thêm khoảng 100 tỉ USD dùng cho nhiều mục đích khác nhau. 

VAFI còn cho rằng chính sách miễn thuế với kinh doanh vàng "làm tăng mạnh tình trạng vàng hóa nền kinh tế. Chính sách thuế hiện hành cho ngành kinh doanh vàng đang được hưởng ưu đãi nhiều nhất, hơn cả nhiều ngành nghề cần ưu đãi về thuế và cần được khuyến khích đầu tư".

Nói cách khác, các ý kiến dạng này cho rằng ai cũng đi mua vàng, không lo sản xuất thì nguồn lực nền kinh tế sẽ bị chôn trong vàng, nên cần huy động nó, kéo nó ra khỏi gầm giường của dân. Lập luận này có lý, nhưng bỏ qua hai vấn đề.

Thứ nhất, tỉ lệ tiết kiệm của người Việt Nam cao, vì lưới an sinh xã hội mỏng, người dân buộc phải lo xa, dự phòng cho bất trắc, như tuổi già, bệnh tật.

Thứ hai, lựa chọn đầu tư thay thế trong nền kinh tế hiện không nhiều và không phù hợp cho số đông. Không nhiều người có thể hiểu biết đầy đủ về thị trường chứng khoán để đầu tư chứng khoán, trong khi niềm tin vào quỹ đầu tư chưa đủ lớn, và chính sách thuế với đầu tư dạng này chưa được như một số nước mà chứng khoán phổ biến (ví dụ có tài khoản đầu tư chứng khoán được miễn thuế cho mục đích tiết kiệm hưu trí). 

Do đó, với lãi suất tiết kiệm hiện tại, người dân chọn vàng như một phần quan trọng trong danh mục đầu tư, là nhu cầu chính đáng.

Vấn đề ở đây là thói quen tiết kiệm và năng lực mở rộng lưới an sinh xã hội. Nếu mọi thứ khác không đổi, chỉ đánh thuế vàng thì người ta có thể chỉ chọn một thứ khác để cất tiền, ví dụ như bất động sản, chứ chưa chắc đã đem tiền ấy vào ngân hàng hay đầu tư sản xuất. Lúc đó chẳng lẽ nhà nước và các chuyên gia lại tìm cách đánh thuế tiếp? 

Nói như thế để thấy cách tiếp cận khẳng định tài sản tích lũy của dân, dù là vàng hay dạng gì khác, là "chôn gầm giường", hay không tạo giá trị cho xã hội, có thể đã sai ngay từ đầu.

Những khoản tiết kiệm nằm yên đó thực tế đóng vai trò tấm đệm và làm giảm nguồn lực phải can thiệp từ nhà nước mỗi khi có biến động bất ngờ hay tai nạn không mong muốn trong bối cảnh lưới an sinh xã hội còn mỏng, áp lực ngân sách lớn, già hóa dân số và tỉ lệ tham gia bảo hiểm tư nhân thấp.

Một góc nhìn toàn diện là cần thiết, thay vì cho rằng tích lũy của người dân là "tiền chết" hay "vô ích". ■