Xin nhớ đến những người đang lặng lẽ đền bù 

Khaled al-Asaad đã khai quật những cổ vật vô giá thế này. -Ảnh: news.nationalgeographic.com

 Tháng 6-2015, mọi thứ còn nguyên khi quân đội Syria còn kiểm soát được, như bức ảnh dưới đây của Sergey Ponomarev (The New York Times) chụp trước ngôi đền cổ Temple of Baal.

news.nationalgeographic.com

Tháng 7-2015, Maamoun Abdulkarim, tổng giám đốc Bảo tàng cổ vật (Antiquities and Museums) của xứ Syria, nhận được cú điện thoại mà ông hằng sợ hãi: hàng ngàn chiến binh ISIS đang băng ngang sa mạc hướng về thành phố Palmyra.

Maamoun Abdulkarim biết rằng tính mạng chênh vênh của cổ vật Palmyra, di sản thế giới UNESCO, nằm trong tay ông nên huy động nhân viên cố gắng gói ghém bỏ lên xe chạy trốn. Không mang được hết thì cố giấu kín chừng nào hay chừng đó, trừ cổ vật nặng nề như tượng, phù điêu, tượng sư tử cao hơn 3m nặng 10 tấn... đành lòng bỏ lại.

Bức tượng sư tử cao 3m, nặng 10 tấn khi nguyên vẹn, giờ này không còn (ảnh của Mappo, năm 2010). -Nguồn: Wikipedia

 Nhà khảo cổ Khaled al-Asaad, 82 tuổi, người Iraq, dành trọn cuộc đời khai quật và phục hồi di tích 2.000 năm tại thành phố Palmyra từ chối bỏ Palmyra theo đoàn: “Tôi sinh ra ở đây, và tôi sẽ chết ở đây”.

Thành phố ốc đảo Palmyra có từ 4.000 năm. Không có Palmyra, chưa chắc có Con đường tơ lụa (trên bộ) hơn 2.000 năm. Palmyra đã là điểm hẹn của các đoàn lữ hành ngất ngưởng trên lạc đà xuyên qua sa mạc. 

Họ gom góp trao đổi phẩm vật quý giá từ Ấn Độ, Ba Tư, Tây Tạng, Afghanistan, Đông Nam Á, thảo nguyên Âu - Á... cung hiến cho nhu cầu sang trọng của hai cực Đông - Tây: lụa, kim cương, san hô, nữ trang, gia vị, trầm hương, vàng bạc sắt...

Các thế lực La Mã, Hi Lạp, Ba Tư đánh giết nhau mấy thế kỷ giành giựt chán chê đành cho Palmyra giữ thế trung lập, tiếp tục làm cửa ngõ để thương nhân cung cấp hàng cho họ. Thế nên di tích ở Palmyra không thuộc về một nền văn minh mà là tổng hợp huy hoàng tráng lệ của kiến thức và nghệ thuật nhân loại hơn 2.000 năm trước.

Hồi nhỏ đọc truyện và xem phim Tên trộm thành Bát Đa cứ ngỡ truyện cổ tích cho trẻ con. Không, thành Baghdad có thật, bây giờ thuộc xứ Iraq cách Palmyra 800km, Palmyra cách Jerusalem 600km. Toàn vùng phát xuất ba tôn giáo lớn: Kitô, Hồi giáo, Do Thái giáo dường như bao phủ làn sương mờ của quá khứ, huyền bí và gian truân, đẫm lệ và mồ hôi, bạo lực và hòa bình... Thần thánh trên cao nhìn xuống lờ mờ qua khói súng nhìn vùng đất đã thấm máu bao người giữ cho nhân loại huyền thoại, niềm tin vào cuộc đời và niềm tự hào được làm người.

Tháng 8-2015, chỉ còn là đổ nát từ trong đến ngoài. Theo tờ Daily Mail, người ta chỉ còn chút hi vọng mong manh là Chính phủ Syria đã kín đáo thương lượng với ISIS để họ đừng phá hủy hết cổ vật.

Những đổ nát từ trong ra ngoài ở những di sản quý giá (ảnh chụp tháng 8-2015). -Ảnh: news.nationalgeographic.com

 Thế giới, nhất là UNESCO và giới khảo cổ, mỹ thuật kinh hoàng với tin nhà khảo cổ Khaled al-Asaad bị ISIS treo cổ. Học giả đáng kính bị các tay súng ISIS tra tấn và giết chết. Họ chặt đầu và treo ông trên vùng đất mà ông đã khai quật. Một bản án kết tội ông là bảo vệ các sưu tập ngoại đạo.

Tháng 12-2015, Tom Campbell, giám đốc Bảo tàng Metropolitan ở New York, gặp gỡ một nhóm khách bất thường gồm ngành khảo cổ, sưu tập, bộ ngoại giao, chuyên ngành chống khủng bố... mà ông gọi là “những người bảo vệ nền văn minh cổ đại”.

Những đổ nát từ trong ra ngoài ở những di sản quý giá. Ảnh: dailymail.co.uk

Ông xin 30 giây cúi đầu im lặng tưởng nhớ Khaled al-Asaad, bị ISIS chém đầu công khai vì từ chối tiết lộ địa điểm chôn giấu đồ cổ của Palmyra. UNESCO cũng tưởng niệm Khaled al-Asaad. Giám đốc Irina Bokova cho biết: “Họ không xóa được văn hóa vĩ đại này khỏi ký ức thế giới... Dù nhiều trở ngại, con người sẽ xây dựng lại”. 

Ở một nơi xa xôi, có trái tim bé nhỏ hồi hộp theo dõi cuộc chiến ở Iraq, theo dõi tính mạng cổ vật và những anh hùng không tên tuổi như thế.

Việt Nam may mắn đang thời bình, dù bạn không là sử gia hay nhà khảo cổ, hãy làm một trang sử cho chính mình bằng cách đến viếng những con đường nhỏ, đụn rạ, ao làng, lò gốm... ở những nơi hoang sơ bình dị một thời che chở giấc mơ đơn sơ nhất.

Không phải người thành phố hào nhoáng mà chính những người vô danh chân đất ngày xưa đào đào bới bới, trồng cây này giữ cây kia, đất sét trong tay lửa táp vào mặt... mới là những anh hùng ra đi không về.

Cây đa ở Sơn Tây, 2008. -Ảnh: Phạm Văn Trụ

Bạn là thầy cô giáo, hãy dẫn sinh viên đến.

Bạn là học trò, hãy nhắc thầy cô dẫn chúng em đi.

Hãy đến và ghi chép... Sẽ có lúc nhìn lại bạn sẽ thấy giá trị đích thực của chính mình.

Nhớ kể lại cho chúng tôi nghe với nhé, xin chờ.

Bình gốm, cột nhà, cây đa... đôi mắt giây phút cuối của Khaled al-Asaad, tuy nhỏ nhưng chứa cả góc trời.■

--------------------------------

Link tham khảo:

https://news.nationalgeographic.com/2015/08/150820-syria-archaeologist-isis-protecting-artifacts/

https://www.scoopnest.com/user/Channel4News/634094757988409344

http://www.dailymail.co.uk/news/article-3513495/Majority-Palmyra-s-ancient-treasures-held-ISIS-preserved-secret-deal-Syrian-government-terror-group-minister-reveals.html

http://learningroads.cfs.unipi.it/per-palmira-giornata-dedicata-alla-memoria-di-khaled-al-asaad/

https://www.newyorker.com/news/news-desk/the-real-value-of-the-isis-antiquities-trade

https://news.nationalgeographic.com/2015/07/150710-palmyra-syria-isis-looting-museum-archaeology/

https://news.nationalgeographic.com/2015/08/150820-syria-archaeologist-isis-protecting-artifacts/