"6h của anh có giống 6h của em?"

Nếu để ý, trong một cuộc hẹn, có người luôn đến sớm 10 phút, người luôn xin lỗi vì kẹt xe. Có người xem thời gian là danh dự, người khác lại coi nó chỉ như một con số. Nhưng tất cả không phải vì ai tốt hơn ai. Khoa học cho rằng: mỗi người chúng ta có một tính cách thời gian (time personality) riêng, ăn sâu vào não bộ và hành vi.

Cùng là 6h tối, nhưng có người sớm 15 phút, có người trễ 20 phút mà vẫn nghĩ đâu có sao. Chuyện tưởng nhỏ nhưng đủ gây bao rắc rối trong các mối quan hệ, từ bạn bè, đồng nghiệp đến vợ chồng. The New York Times ghi lại câu chuyện cô Anne Kelsh từng nấu bữa tối cho bạn trai, người luôn tha thiết muốn ăn lúc 6h. 

Nhưng phải rất lâu sau cô mới ngộ ra rằng với anh, 6h là đúng bon 6h, còn với cô 6h chỉ là một con số chung chung, miễn sao đừng qua 7h. Sự khác biệt này không phải do cố ý trễ hẹn hay thiếu tôn trọng, mà xuất phát từ cách mỗi người cảm nhận, tổ chức và phản ứng với thời gian. Nói theo ngôn ngữ của giới nghiên cứu là tính cách thời gian.

Từ thập niên 1950, nhà nhân học nổi tiếng Edward T. Hall đã dùng hai thuật ngữ để mô tả thế giới: monochronic (đơn tuyến) và polychronic (đa tuyến). Ở Bắc Âu và Mỹ, phần đông mọi người thích làm từng việc một, đúng hạn, đúng quy trình. Đó là dạng monochronic. Còn ở Mỹ Latin, Trung Đông hay châu Phi, người ta dễ dàng đổi việc giữa chừng, linh hoạt với lịch trình. Đó là nhóm polychronic.

Không chỉ là sự khác biệt giữa các nền văn hóa, các nhà nghiên cứu sau này nhận ra rằng ngay trong cùng một thành phố, một gia đình, thậm chí một cặp đôi, mỗi người cũng có thể mang một múi giờ tâm lý khác nhau.

 Trong đó, người monochronic thích kiểu người sống theo "check-list". Với họ, cuộc sống là chuỗi việc cần hoàn thành, càng gạch được nhiều dòng càng hạnh phúc. Họ không thích bị gián đoạn. Một cuộc gọi trong lúc đang làm việc có thể khiến họ phát điên. Giáo sư Allen Bluedorn từ Đại học Missouri (Mỹ) mô tả nhóm người này là "rất nhạy cảm với sự ngắt quãng", họ đang làm gì thì đừng cắt ngang.

Ngược lại, nhóm polychronic coi trọng trải nghiệm và các mối quan hệ hơn là đúng lịch. Họ có thể bỏ dở công việc để đi dạo với một người thân mới ghé chơi, hoặc hoãn deadline nếu cảm thấy lý do đủ hay. Một ngày trễ giờ không phải là mất kiểm soát mà là linh hoạt. Cô Kelsh, chẳng hạn, từng bỏ dở một nhiệm vụ quan trọng chỉ để đi bộ đường rừng với bà chị họ vừa ghé thăm. "Không phải deadline nào cũng khẩn cấp" - cô biện bạch.

Tất nhiên, cả hai kiểu thời gian đều có cái hay cái dở. Tiến sĩ Mara Waller, chuyên gia tại Đại học bang Colorado (Mỹ), cho rằng người sống đơn tuyến dễ tập trung cao độ vào một việc, từ đó giúp làm sâu, làm kỹ và hoàn thành đúng hạn. Đó là năng lực quý, nhất là trong môi trường áp lực cao. Nhưng nhược điểm là họ dễ "cắm đầu lao đi", không nhận ra những cơ hội bất ngờ vì cứ bám chặt vào kế hoạch. 

Ngược lại, người đa tuyến thường rất giỏi ứng biến, làm nhiều việc cùng lúc mà vẫn giữ được thăng bằng. Giáo sư Waller từng dành nhiều tối cuối tuần để quan sát nhân viên kiểm soát không lưu, vốn là những bậc thầy đa nhiệm. Và bà đã thán phục vì những màn điều phối của họ như những tiết mục ballet. 

Nhóm đa tuyến có khả năng "chịu được sự bừa bộn của cuộc sống", không dễ bị stress khi kế hoạch đổ bể và thường ít kiệt sức vì không đắm chìm mãi vào một việc. Tuy nhiên, chính sự linh hoạt đó cũng khiến họ dễ xao nhãng và đôi khi rơi vào trạng thái "bận cả ngày mà chẳng xong việc gì". Giáo sư Bluedorn gọi đây là "sự loay hoay không hiệu quả".

Tin vui là tính cách thời gian không phải bản chất bất biến. Theo tiến sĩ Waller, đó là sở thích hành vi, hoàn toàn có thể đổi chế độ khi cần. Nếu hôm nay ta cần hoàn thành bản thuyết trình quan trọng, hãy hóa thân thành người monochronic trong vài giờ. Còn khi đi chơi với bạn cũ lâu ngày không gặp, hãy tắt lịch báo thức trong đầu và sống trọn khoảnh khắc như một polychronic.

Có một cách hóa giải khác. Những người siêu đúng giờ có thể tạo ra "khoảng đệm" giữa các lịch hẹn thay vì dồn cứng lịch, hãy chừa ra một tiếng trống đề phòng sự cố. Những ai hay trễ có thể thử mẹo chỉnh đồng hồ nhanh 30 phút, hoặc đặt hẹn sớm hơn thực tế. Nếu bạn dễ bực khi người khác trễ, hãy mang theo sách hoặc việc gì đó để làm lúc chờ, bạn sẽ thấy thời gian được dùng hiệu quả hơn.

Theo tiến sĩ Dawna Ballard từ Đại học Texas (Mỹ), điều quan trọng nhất là hãy bỏ qua sự phán xét. Mỗi người sống với một đồng hồ tâm lý riêng. Bà cho rằng việc nhận ra điều đó sẽ giúp cả người luôn đúng giờ lẫn người hay trễ thấy dễ thở hơn, bớt cáu nhau hơn và biết cách điều chỉnh kỳ vọng với nhau trong những tình huống thường ngày. 

Bởi một khi bạn hiểu rằng người kia không thiếu ý thức mà chỉ không nhìn đồng hồ theo cách bạn nhìn thì sự bực bội cũng có chỗ để hạ nhiệt.