Lòng sông không yên tĩnh

TTCT - Những gì để lại trong môi trường khi nước rút không đơn giản là những thứ hữu hình, cố chăm chỉ dọn rồi thì sẽ xong.

Công tác dọn dẹp các đống đổ nát, "tổng vệ sinh" môi trường sau ngập lụt có thể kéo dài hàng tháng trời chứ không phải ngày một ngày hai. Đơn cử, sau cơn lũ kinh hoàng từ ngày 4-7, tới nay cơ quan chức năng Texas (Mỹ) vẫn còn đang miệt mài dọn dẹp.

Theo Cơ quan quản lý khẩn cấp Texas, sau 4 tháng, hơn 1,9 triệu mét khối rác thải và "xà bần" từ các khu vực bị ảnh hưởng đã được thu gom, nhưng dự kiến phải tới mùa xuân 2026 mới sạch sẽ hoàn toàn. Nhưng điều đáng lo hơn cả là lũ đang để lại những ảnh hưởng chưa từng thấy lên môi trường, theo cảnh báo của các chuyên gia.

Cứ hai năm một lần, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) công bố báo cáo Frontiers, tập trung vào các vấn đề môi trường mới nổi và cảnh báo những thách thức toàn cầu đang gia tăng. Một trong các chủ đề nổi bật của báo cáo Frontiers năm nay, phát hành hồi đầu tháng 7, là hiện tượng các chất ô nhiễm nằm yên dưới lòng sông bị khuấy động và phát tán trở lại.

Theo tiến sĩ Markus Brinkmann, giám đốc Trung tâm độc chất học của Đại học Saskatchewan (Canada), trầm tích ở lòng sông, vùng ngập lũ, cửa sông và phía thượng lưu các đập thường đóng vai trò như những "bể chứa" dài hạn của kim loại nặng, các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) và hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) đặc biệt nguy hại.

Các chất ô nhiễm này (một phần lắng đọng từ hàng chục năm trước do hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và khai khoáng) có thể bị "tái huy động" đột ngột trong các sự kiện dòng chảy lớn, rồi xâm nhập trở lại vào hệ sinh thái và chuỗi thức ăn.

Báo cáo Frontiers dẫn một số ví dụ: bão Harvey năm 2017 "tái huy động" một lượng trầm tích khổng lồ vào vịnh Galveston (Texas), làm nồng độ thủy ngân và PAH tăng cao. Tương tự, đợt lũ thảm khốc ở đồng bằng sông Niger (Nigeria) năm 2012 phát tán các trầm tích nhiễm PAH trên những vùng ngập lũ rộng lớn.

Nước lũ không chỉ khuấy động các trầm tích ô nhiễm. Trận lũ sông Elbe, chảy qua nhiều nước ở Trung Âu năm 2002 đã tái huy động dư lượng hexachlorocyclohexane (HCH) từ những cơ sở sản xuất thuốc trừ sâu trước đây, làm nồng độ chất ô nhiễm trong cá tăng hơn 20 lần.

"Những sự cố như vậy cho thấy tình trạng ô nhiễm hóa chất lịch sử, với các chất đã bị cấm và từng được cho là đã "khoanh vùng kiểm soát", có thể tái xuất hiện do các cực đoan thủy văn do khí hậu chi phối" - tiến sĩ Brinkmann nhấn mạnh trong bài viết cho Hiệp hội Độc chất học và Hóa học môi trường (SETAC).

Lòng sông không yên tĩnh trong lũ lụt sẽ để lại nhiều hệ quả sâu rộng về mặt độc chất học. Khi bị khuấy động trong lũ lụt, các hóa chất nguy hiểm có thể bị phát tán lên đất canh tác và xâm nhập trở lại chuỗi thực phẩm. Thế nhưng, theo Brinkmann, những tác động gián tiếp này của lũ lụt thường bị xem nhẹ trong ứng phó thảm họa và quy hoạch môi trường.

Trong một bài viết khác trên web của Đại học Saskatchewan, tiến sĩ Brinkmann cảnh báo thêm một rủi ro môi trường và sức khỏe khác, "sẽ còn ở lại rất lâu sau khi nước đã rút": các nhà máy xử lý nước thải có thể bị tràn, làm phát tán mầm bệnh và vi sinh gây hại.

Về giải pháp, Brinkmann cho biết vì việc loại bỏ hoàn toàn các chất ô nhiễm khi chúng đã phát tán vào môi trường là vô cùng khó, nếu không nói là bất khả thi. Vì thế, các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm do lũ gây ra phải được xây dựng ở cấp độ chiến lược và cần sự phối hợp ở cấp quốc gia và quốc tế.

"Các khung pháp lý cần phối hợp với nhau. Các quy định về phòng chống lũ và quản lý hóa chất phải được thiết kế để nhìn nhận vấn đề một cách tổng thể" - ông nói.

Tai hại vì "thà dọn lầm hơn bỏ sót"

Bão Helene đổ bộ vào bang North Carolina (Mỹ) vào cuối tháng 9 năm ngoái, trút xuống lượng mưa kỷ lục khiến hàng nghìn ngôi nhà hư hại, hơn 100 người thiệt mạng và các con sông ngập đầy đống đổ nát như cây đổ, mảnh vỡ công trình và cả xe cộ.

Trong những tháng sau đó, Cơ quan Quản lý khẩn cấp liên bang (FEMA) đã tài trợ cho một chiến dịch dọn dẹp quy mô lớn ở miền tây North Carolina. Một trong những trọng tâm của chiến dịch là dọn dẹp vật cản trong sông suối, vì lượng đổ nát còn lại trong lòng sông có thể tạo thành những điểm tắc nghẽn, làm tăng nguy cơ ngập lụt nặng hơn trong tương lai.

Theo điều phối của FEMA, hoạt động dọn dẹp do các nhà thầu phụ thực hiện, dưới sự giám sát của Công binh Lục quân Mỹ. Vấn đề phát sinh khi các nhà thầu phụ này đã chặt cả cây sống còn đang bám rễ, dọn những thân gỗ đã tồn tại ở đó từ lâu trước cơn bão, cùng những cấu trúc tự nhiên khác của hệ sinh thái vốn không gây rủi ro cho an toàn cộng đồng.

Ngoài ra, Công binh Lục quân Mỹ được cho là đã không phối hợp với cơ quan bảo tồn động vật hoang dã của bang để giảm thiểu tác hại đối với các loài có nguy cơ tuyệt chủng.

Vox dẫn lời các chuyên gia cho biết ở một số đoạn sông, các nhà thầu dọn dẹp đã gây tổn hại môi trường còn nặng hơn cơn bão.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cơ chế trả tiền cho các công ty tham gia khắc phục sau thảm họa: họ được trả tiền theo khối lượng đống đổ nát dọn được, vì thế có động lực tài chính để dọn nhiều hơn mức cần thiết.