 Phóng to |
Những nhánh sông như những ngón tay trong bàn tay châu thổ xòe rộng níu giữ phù sa, mỗi mùa mưa lụt lại bồi đắp cho thêm màu mỡ. Nơi đây là vùng đất xưa, từ thuở Lưu thủ Văn Phong vâng lệnh chúa Tiên Nguyễn Hoàng lập phủ Phú Yên, coi như hoàn thành ước vọng xây dựng cõi Nam Hà từ sông Linh Giang đến núi Thạch Bi, để trấn thủ Nguyễn Phước Vinh tiếp tục củng cố sự ổn định vững bền cơ nghiệp.
Nơi đây là đất lành, trên bước đường thiên di tìm nắng ấm đàn chim Việt dừng lại khá lâu để xây tổ vầy đàn. Và từ nơi đây hơn bốn mươi năm sau Hùng Lộc hầu đem quân vượt qua đèo Hổ Dương mở mang dinh Thái Khang.
Đời Tự Đức, bố chánh Đinh Nho Quang tâu vua rằng địa cuộc nơi đây là bậc nhất của Phú Yên nên ngôi làng trung tâm mang tên Long Uyên, nghĩa là Vực Rồng. Chung quanh thành quách phủ lị, trấn lị nơi Vực Rồng là những cánh đồng màu mỡ quanh năm lúa bắp tốt tươi. Những ngọn núi thấp rải rác yên nằm, đọc tên lên dù chưa rõ nghĩa nghe như có chút gì bâng khuâng nhớ tiếc: núi Sơn Chà, núi A Man...
Mỗi địa danh mang dấu ấn một nghề thủ công tinh xảo: từ Phường Lụa qua xóm Lò Gốm xuống Hàng Dao... một cảnh trí thiên nhiên hữu tình: đây là bến đò Cây Dừa, kia là bàu Cửa Tả... hoặc một điểm sinh hoạt đông đảo: buổi sáng chợ Mai, buổi xế chợ Chiều, ngày tàn có chợ Hôm, thay đổi nhau phiên Thành, phiên Giã...
Qua đền thờ vua Lê Thánh Tông nghĩ về cội nguồn người dân Phú Yên đặt thành câu hỏi: “Giang sơn khai thác hà niên...?”. Núi sông này khai thác tự năm nào, không phải sử sách không ghi, không phải chỉ có phụ lão tương truyền, không phải thế hệ hôm nay không biết. Câu hỏi đặt ra là muốn được trả lời rằng công ơn tổ tiên vô cùng to lớn, mãi mãi dài lâu, luôn luôn trường tồn đối với núi cả sông sâu.
Trong vùng này có nhiều chùa, nhiều nhà thờ, nhà nguyện. Đi dọc sông Phường Lụa sẽ đến chùa Châu Lâm, nơi nhà văn Võ Hồng gửi gắm nhiều kỷ niệm trong tác phẩm Mái chùa xưa. Dòng sông chảy sát xóm nhà, gần đường đi. Phía trên đường là nhà người bác của Võ Hồng, nhân vật chính của tác phẩm Người về đầu non, người đã nuôi Võ Hồng ăn học lớn khôn. Phía dưới là nhà cha mẹ Võ Hồng.
Có thể hình dung ra nơi mé sông ấy, buổi sáng mùa đông thời thơ ấu, Võ Hồng đã nhìn thấy và tri hô lên cho cả bọn trẻ cùng biết cái tin sốt dẻo: nước đã lên, nước đang lên, lụt rồi, lụt rồi... Chùa Châu Lâm trên lưng chừng núi A Man, phía trước là cánh đồng rộng mang tên Đồng Mạ, vì vậy dân chúng quanh vùng gọi là chùa Đồng Mạ. Chùa mới được trùng tu, vách sơn màu lam, một cây mít tơ cao chất chồng dắt díu nhiều trái đang độ nở gai già dặn. Ngồi dưới gốc mít nhìn thấy bao quát từ Đồng Mạ ra xa hơn nữa.
Nhà văn Võ Hồng đã viết nhiều về quê kiểng Phú Yên. Điều nhiều người cảm thấy là dưới ngòi bút của ông nông thôn Phú Yên lúc nào cũng xanh biếc cỏ non, ngát thơm hương lúa, xinh đẹp như những bức tranh màu nước trên lụa, những bức tranh phấn tiên trên giấy nhung, như những bài thơ tiền chiến, con người dẫu thất tình thất thế cũng dịu dàng lịch sự.
Hình như ông không muốn đào sâu xới kỹ hơn, sợ sẽ bật tung lên đất đá khô cằn. Một người ở thế hệ nối tiếp viết về Phú Yên những mong lục lọi phơi bày ra một bên những đắng cay chua chát mỉa mai, tiếc rằng chưa đủ duyên nghiệp và thời vận.
Từ buổi ban đầu không biết ai đã chủ trương gọi là Phú Yên thay vì Phú An như thường lệ. Nhưng thoạt nhìn mặt chữ thì người ta đọc ngay là Phú An. Vì vậy trên nhiều bản đồ xưa các giáo sĩ phương Tây ghi vùng này là Dinh Phoan, tức là Dinh Phú An = Dinh Phú Yên.
Gọi là Dinh Phú An nghe đài các xa lạ, Dinh Phú Yên gần gũi thân mật hơn, còn Dinh Phoan có cái dễ thương của người nước ngoài bập bẹ tiếng Việt, cũng như những em bé lên ba lên năm đang tập nói. Từ dưới gốc mít tơ chùa Châu Lâm ngẩng lên, gần sát bên là mấy đỉnh tháp, có thể hình dung ngay chỗ kia là gác chuông nhà thờ. Trời mùa hạ xanh thật xanh, mây dày đặc và trắng nõn khắp cả Dinh Phoan.
