TINH THẦN THỜI ĐẠI Z

TTCT - Theo nhiều cách, Gen Z đang viết lại các quy tắc và tái định hình cách con người tương tác với thế giới, tạo ra những ảnh hưởng lan rộng từ giải trí, giáo dục đến thị trường lao động và việc làm.

Năm 2026 đánh dấu một cột mốc mới của Gen Z (sinh 1997–2012): nhóm lớn tuổi nhất đã tiến sát tuổi 30, trong khi nhóm trẻ nhất chuẩn bị bước vào cấp ba. Sau một năm 2025 bận rộn, góp phần khơi mào những thay đổi trong chính phủ, làm xáo trộn đời sống chính trị, định hình lại cách chi tiêu và thiết lập các chuẩn mực mới về công việc lẫn giải trí trên toàn cầu, trong năm 2026 Gen Z sẽ tiếp tục là lực lượng thúc đẩy thay đổi mạnh mẽ. Nhiều báo cáo cho thấy thế hệ Z, với quy mô khoảng 30% dân số thế giới, đang tác động sâu sắc đến đổi mới sáng tạo, chính trị và hành vi tiêu dùng. Theo nhiều cách, Gen Z đang viết lại các quy tắc và tái định hình cách con người tương tác với thế giới, tạo ra những ảnh hưởng lan rộng từ giải trí, giáo dục đến thị trường lao động và việc làm.

Ngay trong những ngày đầu năm 2026, Gen Z Lab - đơn vị thuộc hãng tư vấn Edelman - công bố Báo cáo Gen Z-Eitgeist 2026, bao gồm nhiều kiến giải về cách một thế hệ đang chịu nhiều áp lực "chi tiêu, làm việc, hình thành niềm tin và tìm kiếm cảm giác thuộc về".

Với tên báo cáo chơi chữ từ khái niệm tiếng Đức zeitgeist (tinh thần thời đại), Gen Z Lab nhận định trong một thế giới bị bao phủ bởi các cuộc khủng hoảng chồng chéo, dòng tin tức không ngừng nghỉ, chi phí sinh hoạt leo thang và những tái cấu trúc địa chính trị ngày càng rõ nét, Gen Z đang nỗ lực tìm lại cảm giác kiểm soát giữa hỗn loạn.

NHỮNG BIẾN CHUYỂN VĂN HÓA

Ở góc độ văn hóa, Gen Z Lab cho rằng thế hệ trẻ đang chuyển đổi, từ "xuất hiện trước công chúng" sang quản lý năng lượng cá nhân. Từ chỗ háo hức thể hiện bản sắc cá nhân, thế hệ này chuyển sang mong muốn mỗi ngày trôi qua nhẹ nhàng và có ý nghĩa hơn. Họ thu nhỏ thế giới của mình - an toàn hơn, riêng tư hơn và cụ thể hơn.

Gen Z vẫn ở trong dòng chảy văn hóa, nhưng chủ yếu với vai trò người tham gia thụ động. Họ theo dõi nhiều hơn là tự đưa mình ra trước ánh nhìn của người khác. Mạng xã hội đã trở nên "kém xã hội" hơn. 33% Gen Z tại Mỹ đăng bài ít hơn trước, khi phong trào Posting Zero (không đăng gì cả) ngày càng trở nên phổ biến, theo hãng tư vấn Morning Consult.

Theo nghiên cứu của S&P Global Market Intelligence, Gen Z dành 5,1 giờ trên mạng xã hội/ngày, gấp 2 lần Millennials và gấp 3 lần Gen X và Boomers. Người trẻ dành hàng giờ trên mạng không phải để động não mà trái lại, nhằm "ngắt não", tức giảm tải tinh thần.

Họ đổ về các buổi livestream và những nhà sáng tạo nội dung không quá nổi, có thể mở xem/nghe trong lúc nấu ăn hoặc lướt điện thoại trên giường. Họ theo dõi câu chuyện của người khác và tìm kiếm thứ gì đó để đắm mình vào, chứ không phải khởi tạo câu chuyện cho chính mình.

Gen Z đang "giảm nhiệt" cuộc sống của mình - nói không với những gì không cần thiết và tránh xa "drama", những thứ xô bồ, kịch tính.

Sau nhiều năm sống trong các cuộc khủng hoảng chồng chéo, Gen Z thu hẹp đời sống, để không bị quá tải, kết nối nhiều hơn cần thiết. Điều này đồng nghĩa với có ít kế hoạch hơn, giao lưu với các nhóm quan hệ nhỏ hơn và dành nhiều thời gian ở một mình hơn.

Những buổi tối ồn ào trở thành cuộc cà phê với một người bạn. Chế độ Do Not Disturb (Đừng làm phiền) luôn bật. Cuối tuần chuyển từ lịch trình dày đặc sang một tối ra ngoài và một ngày bed rotting - nằm ườn trên giường để "chữa lành".

Tuy vậy, việc "bảo vệ bình yên bản thân" cũng có cái giá phải trả. Đầu tiên là cảm giác mất kết nối. Gen Z báo cáo mức độ cô đơn cao hơn bất kỳ thế hệ nào khác.

Theo khảo sát American Time Use, 45% người Mỹ trẻ dành nhiều thời gian ở một mình hơn đáng kể so với năm 2010 - trung bình khoảng 6 giờ mỗi ngày vào năm 2023, tăng từ 4 giờ cách đây 15 năm.

Gen Z đang vẽ lại ranh giới về những điều đáng để quan tâm, những ai họ lắng nghe và những hệ thống mà họ lựa chọn đặt niềm tin

THIẾT CHẾ XÃ HỘI TRONG MẮT GEN Z

Gen Z có kỳ vọng rất rõ ràng và ít kiên nhẫn. Việc họ tham gia một tổ chức xã hội hay không phụ thuộc vào việc họ nhận lại được gì. Khi tham gia mà có thêm công việc, kỹ năng hoặc tiền bạc, họ đồng ý; nhưng khi các thiết chế truyền thống tỏ ra chậm chạp, xa rời thực tế hoặc quá trừu tượng, họ sẽ né tránh.

Nhiều người trẻ đang đón nhận cái gọi là văn hóa "chống tham vọng" (anti-dream culture), nơi những "giấc mơ lớn" trở nên nhỏ hơn. Việc có được vị trí cao nhất trong công ty không còn nằm trong danh sách ưu tiên của Gen Z. Thứ họ tìm kiếm là một cuộc sống "đủ": đủ tiền và đủ quyền kiểm soát thời gian của mình.

Tất cả xuất phát từ những lần vỡ mộng trong thực tế: công việc không hiện thực hóa được những gì họ từng mơ. Chức danh không bảo vệ con người. Làm việc giờ dài không đảm bảo an toàn. Tất nhiên, tham vọng không biến mất; nó chỉ trở nên hẹp hơn. Tiến bộ vẫn quan trọng, nhưng ngày càng ít người sẵn sàng để cuộc sống của mình bị một công việc chiếm trọn.

Quyền kiểm soát thời gian đã trở thành ưu tiên. Điều này thể hiện rõ qua những lựa chọn chủ động bước chậm lại, mà trào lưu nào cũng được đặt tên rất kêu: từ quiet quitting - rút lui trong im lặng đến micro-sabbatical - nghỉ hưu tạm thời và ngắn hạn, theo gương những tang ping (thảng bình, hay nằm thẳng) và nei juan (nội quyển, hay thu mình vào trong) ở Trung Quốc.

Dù muôn hình vạn trạng, tất cả các trào lưu này đều phản ánh cùng một xu hướng: giảm mức độ phơi nhiễm trước áp lực sau nhiều năm căng thẳng. Người trẻ muốn nỗ lực của mình dẫn đến một kết quả có thể dự đoán được, chứ không chỉ là kiệt sức.

AI vừa là phao cứu sinh, vừa là gánh nặng

Với Gen Z tại các nước đang phát triển, AI là phước lành, giúp họ tiếp cận kỹ năng mới và định hướng những con đường từng cảm thấy ngoài tầm với. Ở các nền kinh tế giàu hơn thì ngược lại: Gen Z ngày càng nhìn AI như một mối đe dọa đối với thu nhập và khả năng tư duy phản biện của chính họ. Khi cơ hội khan hiếm, AI được đón nhận. Khi vị thế xã hội trở nên mong manh, AI làm gia tăng lo âu. Sự phân hóa này thể hiện rõ trong nghiên cứu "AI Trust at a Crossroads" của Edelman: mức độ tin tưởng vào AI cao hơn nhiều ở các quốc gia như Trung Quốc và Brazil so với Mỹ, Anh và Đức. Chẳng hạn, 52% Gen Z đang đi làm tại Mỹ lo ngại có thể bị thay thế bởi những người có kỹ năng AI tốt hơn, theo khảo sát của D2L. Còn tại Ấn Độ, gần như toàn bộ người trẻ phụ thuộc vào AI tạo sinh (ít nhất 90%, theo số liệu của Cisco, OECD).

Từ 'thế hệ bất hạnh' đến 'bông tuyết mong manh'

Theo một nghiên cứu công bố trên tạp chí PLOS hồi tháng 8-2025, người trẻ, đặc biệt là Gen Z, đang báo cáo mức độ bất hạnh cao nhất trong tất cả các nhóm tuổi.

Ba nhà kinh tế đã phân tích các khảo sát quy mô lớn tại Mỹ, Anh và 44 quốc gia khác và nhận thấy: sức khỏe tinh thần của các nhóm tuổi lớn hơn nhìn chung vẫn ổn định, trong khi cảm giác tuyệt vọng ở người trẻ tăng vọt; người trẻ liên tục báo cáo tình trạng sức khỏe tinh thần tệ hơn so với các thế hệ lớn tuổi.

Trong nhiều thập kỷ, các nghiên cứu về hạnh phúc cho thấy một mô hình khá dễ đoán: mức độ hài lòng với cuộc sống tuân theo đường cong chữ U. Người trẻ bước vào tuổi trưởng thành với sự lạc quan tương đối, rơi vào giai đoạn chùng xuống ở tuổi trung niên, rồi lại phục hồi khi về già.

Dù độ tuổi "chạm đáy" có khác nhau giữa các quốc gia, hình dạng tổng thể của đường cong này gần như luôn nhất quán. Kết quả nghiên cứu mới cho thấy đã có sự dịch chuyển, chữ U đã thành chữ J.

Những người lớn tuổi, từng được xem là nhóm dễ rơi vào tuyệt vọng nhất, giờ lại cho thấy khả năng chống chịu tốt hơn so với những thành viên trẻ nhất của lực lượng lao động.

Theo nhóm nghiên cứu, có 3 nhóm nguyên nhân chính: (1) Những thay đổi của thị trường lao động - ngày càng khó kiếm việc, "tấm lưới an toàn" về sức khỏe tinh thần giờ mong manh hơn với Gen Z; (2) Công nghệ và mạng xã hội đã gắn liền với sự sa sút về sức khỏe tinh thần của người trẻ kể từ đầu thập niên 2010; và (3) Sự trượt dốc theo thế hệ - càng về sau thì càng muộn phiền sớm hơn.

Gen Z không thích bị gọi là thế hệ bông tuyết, mong manh dễ vỡ, nhưng đúng là người trẻ "nhìn đâu cũng thấy rủi ro", theo kết quả phỏng vấn sâu 107 Gen Z Mỹ của giáo sư Gabriel Rubin (Đại học Montclair).

Thế hệ này đặc biệt nhạy cảm với rủi ro do bị bủa vây bởi quá nhiều thông tin, thường xuyên chia sẻ trên mạng xã hội và phải tiếp nhận một lượng thông báo đẩy dồn dập, quá tải.

Theo giáo sư Rubin, đa số người được phỏng vấn thực sự cảm nhận thế giới là "một nơi đáng sợ". Có 3 yếu tố ảnh hưởng cách Gen Z nhìn nhận rủi ro.

Đầu tiên là một phần do những trải nghiệm trong thời gian phong tỏa vì COVID-19.

Thứ hai, họ ngày càng hoài nghi về khả năng của bản thân trong việc tạo ra sự thay đổi cho thế giới.

Cuối cùng, Gen Z đối mặt với những mối lo mang tính tồn tại như biến đổi khí hậu, những vấn đề không có lời giải dễ dàng vì thế dễ gây muộn phiền.

Gen Z VIỆT VÀ ƯU TIÊN TRONG CUỘC SỐNG

Gặp gỡ một số Gen Z Việt, Tuổi Trẻ Cuối Tháng đặt câu hỏi cụ thể hơn: thước đo thành công của họ là gì, và các ưu tiên trong cuộc sống được sắp đặt theo thứ tự nào.

"Thành công không phải là việc sớm có gia đình, nhà cửa, mà là được sống đúng với bản thân, theo đuổi điều mình yêu thích, tạo ra giá trị tích cực cho cộng đồng. Nhờ được tiếp cận với nhiều nguồn thông tin, kiến thức đa dạng và tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác nhau, tư duy của thế hệ Z cũng cởi mở, linh hoạt hơn. Bên cạnh đó, môi trường giáo dục và xã hội ngày nay cũng khuyến khích việc khám phá bản thân, sống đúng với giá trị cá nhân và tìm kiếm hạnh phúc thực sự, chứ không còn chỉ tập trung vào việc "sống cho đúng kỳ vọng" như cha mẹ hay ông bà"

"Nếu không có sức khỏe thì sự nghiệp hay hôn nhân cũng không còn trọn vẹn ý nghĩa, trong khi độc lập và ổn định về tài chính sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng gia đình. Nhiều bạn bè tôi có cùng quan điểm coi trọng tự do cá nhân, muốn có sự nghiệp trước rồi mới tính đến hôn nhân. Đôi khi thế hệ đi trước áp đặt suy nghĩ "có con mới hạnh phúc", trong khi với tôi, hạnh phúc là do chính mình lựa chọn; hôn nhân và con cái chỉ nên đến khi cả hai đã sẵn sàng về tâm lý, sức khỏe và tài chính"

BÌNH MINH (ghi)