Toán học sau song sắt

Dĩ nhiên họ học không phải để thi cử, để lấy bằng, mà để tồn tại về mặt tinh thần.

Tư duy là không gian tự do cuối cùng

Christopher Havens, nghỉ học từ năm lớp 11, bắt đầu học toán trong phòng biệt giam. Ở nơi còn gọi là "nhà tù bên trong nhà tù" này, ngày và đêm hòa lẫn, đèn huỳnh quang treo trên trần cứ sáng mãi ngay cả khi ngủ. Tiếng la hét, tiếng đập tường vang lên từ các phòng giam xung quanh, tạo thành một thứ nền âm thanh kéo dài, bào mòn thần kinh. 

"Bạn bị nhốt một mình, nhưng không bao giờ thật sự yên tĩnh" - Havens kể với Scientific American năm 2023.

Để thoát khỏi chuỗi ngày không phân biệt được thời gian, Havens bắt đầu giải sudoku, giúp đầu óc có dịp động não. Rồi từ sudoku, ông mày mò đến đại số. Rồi thì lại giải tích. Những tập bài toán được một nhân viên trại giam lén trượt dưới cửa phòng giam. "Tôi chìm vào nó hằng ngày. Và tôi đã mơ thấy các con số" - ông nói.

Từ đó, Havens bước vào lý thuyết số, một lĩnh vực chuyên nghiên cứu các số nguyên và mối quan hệ của chúng. Không máy tính, không phần mềm, không được truy cập Internet như các nhà toán học đương đại, Havens làm việc hoàn toàn bằng tay. Những chuỗi liên phân số kéo dài hàng mét, ghi kín trong sổ tay, dán đầy tường phòng giam như giấy dán tường.

Năm 2020, từ trại giam ở bang Washington, Havens công bố một phát hiện trong lý thuyết số: một lớp liên phân số vẫn giữ được cấu trúc đều đặn sau những phép biến đổi đại số nhất định. Với cộng đồng toán học, đó là một kết quả nghiêm túc. Với môi trường nhà tù, đó là điều gần như không tưởng.

Havens không đơn độc. Tại New York, Hancy Maxis, khi đang thụ án 17 năm tù, hoàn thành bằng cử nhân Toán học thông qua Bard Prison Initiative (BPI), một chương trình đại học được kiểm định dành cho người đang bị giam giữ. 

Luận văn tốt nghiệp của ông sử dụng lý thuyết trò chơi để phân tích bất bình đẳng trong chăm sóc y tế, xuất phát từ việc chứng kiến hệ thống điều trị rời rạc mà mẹ ông phải trải qua khi mắc ung thư vú.

Ở Ohio, tử tù James Conway III lại tự học lý thuyết đo lường, một nhánh toán học trừu tượng mở rộng các khái niệm về độ dài, diện tích và thể tích, trong điều kiện không có giáo sư, không lớp học, không thảo luận học thuật trực tiếp. "Bạn hoàn toàn đơn độc. Không có thầy, không có bạn học. Chỉ có bạn và bài toán" - Conway nói.

Những câu chuyện này là điểm sáng hiếm hoi trong một bức tranh toàn cảnh đáng báo động. Theo Trung tâm Thống kê giáo dục quốc gia Mỹ, hơn 52% người đang thụ án tại Mỹ thiếu kỹ năng số học cơ bản, như các phép nhân, phép chia với số lớn hoặc đọc biểu đồ đơn giản. 

Khoảng trống này đặc biệt nghiêm trọng trong các cộng đồng người da màu như người Mỹ gốc Phi và gốc Latin chiếm hơn một nửa dân số nhà tù liên bang nhưng chịu bất lợi lớn về cơ hội giáo dục.

Nhưng chính trong điều kiện thiếu thốn ấy, toán học lại trở thành thứ hiếm hoi mang tính cấu trúc và mang lại tác động logic. Ở nơi mọi thứ bị kiểm soát, tư duy toán học là không gian tự do cuối cùng. Ở không gian tự do ấy, không ai có thể tước đoạt khả năng suy luận, đặt câu hỏi và kiên trì theo đuổi một lời giải.

Nếu muốn, sẽ tìm cách

Sau khi ngồi tù gần 5 năm, Jeffrey Abramowitz quyết định sáng lập The Petey Greene Program, tập trung vào mô hình dạy 1-1 cho những người đang thụ án và người vừa ra tù về đọc, viết và toán.

Khi bắt đầu triển khai chương trình, nhóm của ông nhanh chóng nhận ra một thực tế đáng lo ngại: trình độ toán trung bình của học viên chỉ tương đương lớp 4-5. Đây không phải là con số cá biệt, mà là kết quả lặp lại ở nhiều cơ sở giam giữ khác nhau.

Khoảng trống này không đơn thuần là chuyện kiến thức, mà thực tế đã trực tiếp "chặn đứng" con đường tái hòa nhập của nhiều người sau khi ra tù. Nói vậy là bởi trong những năm gần đây, các trại giam tại Mỹ đẩy mạnh đào tạo nghề như mộc, điện lạnh, điện dân dụng hay lái xe thương mại. 

Về mặt thao tác, nhiều học viên trong tù tỏ ra rất thành thạo, quen làm việc bằng tay, quen với kỷ luật lao động và các quy trình kỹ thuật lặp lại. Nhưng khi bước vào các kỳ thi cấp phép bắt buộc, rào cản toán học lập tức xuất hiện.

"Họ có thể làm rất tốt phần thực hành nhưng lại trượt kỳ thi chỉ vì không đủ toán. Những bài toán tưởng như cơ bản gồm chuyển đổi đơn vị, tỉ lệ, đọc biểu đồ, ước lượng tải trọng hay chi phí trở thành chướng ngại không thể vượt qua" - Abramowitz nói với Hechinger Report, chuyên trang về đổi mới và bất bình đẳng giáo dục.

Điều này dẫn đến một nghịch lý cay đắng: người học có tay nghề nhưng không có chứng chỉ nên vẫn bị loại khỏi thị trường lao động hợp pháp. Với nhiều người từng thụ án, thất bại này đâu chỉ là một lần rớt thi. Nó chẳng khác nào một cú đánh trực diện vào động lực làm lại cuộc đời.

Để giải quyết vấn đề, The Petey Greene Program tập trung hướng dẫn người học đúng vào những kỹ năng họ thiếu, theo nhịp độ của chính họ. Đặc biệt, toán học được tiếp cận theo hướng gắn chặt với những bài toán của đời sống lao động như tính giờ công, đo vật liệu, ước lượng nhiên liệu, đọc bản vẽ kỹ thuật. 

Theo Abramowitz, chính nhờ đưa toán học trở lại đúng chức năng ban đầu là một công cụ để sống và làm việc đã giúp người học bớt sợ toán. Nỗi "ám ảnh toán học" vốn tích tụ từ thời phổ thông dần được tháo gỡ, không phải bằng công thức, mà bằng trải nghiệm thành công rất nhỏ nhưng lặp lại. 

Khi người học bắt đầu tin rằng họ có thể hiểu, có thể làm được, thì toán học không còn là rào chắn, mà trở thành chiếc chìa khóa.

Trong khi đó, dự án Prison Mathematics Project (PMP) theo đuổi một con đường táo bạo hơn: kết nối người đang thụ án trực tiếp với cộng đồng toán học bên ngoài nhà tù. 

Do chính người "tù nhân sáng dạ" Christopher Havens sáng lập, PMP tính đến nay đã ghép hơn 170 học viên tại 27 bang với các nhà toán học tình nguyện, tạo thành những cặp người hướng dẫn-học viên làm việc lâu dài. 

Các lĩnh vực nghiên cứu trải dài từ tổ hợp, đại số trừu tượng, lý thuyết số cho đến vật lý toán, những miền tri thức vốn được xem là "xa xỉ" ngay cả trong nhiều trường đại học.

Mô hình của PMP dựa trên một giả định khác biệt rằng người trong tù ngoài cần kỹ năng để lao động thì còn cần không gian để phát triển trí tuệ và bản sắc cá nhân. Với một số người, toán học là công cụ mưu sinh. Với số khác, toán là nơi họ tìm lại cảm giác làm chủ tư duy và giá trị bản thân.

Tuy nhiên, con đường này chưa bao giờ bằng phẳng. Trong nhiều nhà tù tại Mỹ, gửi một email có thể tốn tới 50 cent, trong khi tù nhân chỉ kiếm được khoảng 52 cent mỗi giờ lao động. Một cuộc trao đổi học thuật tưởng chừng đơn giản có thể tiêu tốn cả ngày công. Internet bị cấm hoàn toàn. Máy tính cá nhân gần như không tồn tại. 

Ngay cả khi được phép trao đổi bằng thư điện tử, các quy định kiểm duyệt nghiêm ngặt lại tạo thêm một rào cản khác. Đó là mã lập trình có nguy cơ bị xem là "thông điệp được mã hóa" và vì thế bị chặn lại, khiến việc học toán gắn với công nghệ vốn là xu hướng chủ đạo của nghiên cứu hiện đại gần như bất khả thi.

Để vượt qua những rào cản đó, PMP phát triển PMP Console - một giải pháp "công nghệ nghèo" nhưng lại cực kỳ hiệu quả: người trong tù gửi mã lập trình dưới dạng văn bản thuần qua email, PMP Console tiếp nhận đoạn mã đó, chạy chương trình trên hệ thống đám mây, rồi trả kết quả lại qua email. 

Toàn bộ quá trình diễn ra trong giới hạn chặt chẽ của quy định trại giam, nhưng vẫn mở ra cánh cửa cho việc học lập trình và toán ứng dụng.

Toán học, chuộc lỗi và trí tưởng tượng về công lý

Theo thông tin cập nhật đến tháng 1-2026, Christopher Havens vẫn đang trong nhà giam. Thống đốc bang Washington đã quyết định không chấp thuận đề nghị ân xá Havens, bất chấp khuyến nghị đồng thuận từ hội đồng giảm án và ân xá đệ trình hồi cuối năm 2025. 

Quyết định này có phần gây thất vọng trong cộng đồng giáo dục và toán học, nơi Havens từ lâu đã được nhìn nhận như một biểu tượng hiếm hoi của sự chuyển hóa bền bỉ từ bên trong nhà tù.

Nhưng được ra tù sớm chưa bao giờ là thứ Havens mong cầu. "Tôi bắt đầu thay đổi, và cảm giác ấy đúng đắn, đẹp đẽ đến mức tôi buông mình theo cơn xoáy của những biến chuyển đang cuộn trào bên trong. Tôi đã dành nhiều năm để rèn giũa, sửa mình, và cho đến hôm nay, tôi vẫn tiếp tục làm điều đó" - ông nói trong cuộc phỏng vấn trên website của PMP trước phiên điều trần ân xá.

Khi còn nhỏ, Havens từng nhìn các nhà toán học và mật mã học như "những pháp sư hiện đại", những người chỉ cần vung vài ký hiệu là có thể làm thế giới đổi khác. Hình ảnh ấy theo ông suốt quãng đời trưởng thành nhiều sai lầm, cho đến khi ông bắt đầu học toán trong biệt giam. 

Chính ở nơi khắc nghiệt nhất đó, Havens trải qua một khoảnh khắc mà ông mô tả là kỳ lạ và mang tính tái sinh. Đứng trong căn phòng bê tông, ông có cảm giác như đang đứng cạnh chính mình, chứng kiến bản thân thay đổi theo thời gian thực.

Một ngày khác, ông nhìn vào bức tường xám nhà tù và lần đầu tiên không còn thấy nó như một giới hạn. Trong trí tưởng tượng của Havens, bức tường ấy trở thành một bảng đen trống. "Tôi có 25 năm và tôi có thể viết lại 25 năm đó bằng toán học" - ông nói, nhắc tới bản án được tuyên năm 2011. 

Và cũng từ khoảnh khắc ấy, ông chọn trở thành nhà toán học, và đổi tên từ "Chris" thành "Christopher", như một cách rũ bỏ con người cũ để bước sang một hành trình khác.

Nếu một mai được ân xá, Havens nói ông muốn làm việc toàn thời gian cho PMP, mở rộng mô hình cố vấn học thuật, đưa công nghệ vào nghiên cứu toán học và dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động vận động xã hội. 

Một trong những mối quan tâm lớn nhất của ông là cộng đồng người mắc hội chứng Ehlers-Danlos, một rối loạn mô liên kết hiếm gặp mà gia đình ông đang trực tiếp đối mặt.

Với Havens, việc lên tiếng cho cộng đồng này cũng mang ý nghĩa tương tự như việc dạy toán trong tù là trao cho những con người bị bỏ quên một ngôn ngữ để tự cất tiếng nói.