Trả tiền để 'chuộc tội' mê thịt

May thay, có người mách bạn về khái niệm "bù trừ thịt" (meat offset), cơ bản y hệt chuyện bù đắp carbon (carbon offset) mà bạn có lẽ đã quen.

Nhiều người đồng ý chi một phần tiền nhỏ, góp vào quỹ để ai đó trồng cây giúp bù trừ lại lượng carbon thải ra khi đi máy bay. Người thấy lăn tăn vì chuyện ăn thịt mà không muốn ăn chay, nay cũng có thể giảm góp tiền "bù trừ" tương tự .

Đầu tháng 8, Dwarkesh Patel, một podcaster công nghệ có sức ảnh hưởng lớn, kêu gọi gây quỹ cho FarmKind - tổ chức phân phối tiền cho các quỹ chống chăn nuôi kiểu quá công nghiệp - với cam kết: nếu cộng đồng góp đủ 250.000 USD, anh sẽ bỏ tiền túi góp đúng chừng ấy. 

Kết quả không chỉ đủ, mà còn dư, nhờ nhiều người nổi tiếng tham gia. Tổng cộng, Patel và người ủng hộ đã quyên hơn 2 triệu USD, gần gấp 10 lần số tiền 260 triệu USD FarmKind chi cho các hoạt động hồi năm rồi.

Khẩu hiệu vận động của FarmKind là: nếu áy náy vì ăn thịt nhưng chưa sẵn sàng bỏ thịt, hãy quyên góp để tạo tác động tương đương với việc kiêng thịt. Bù đắp carbon là trả tiền cho những việc tốt như trồng rừng để bù trừ lượng phát thải do đi máy bay; còn việc tốt mà một người mê gà rán, bít tết có thể làm, theo FarmKind, là ủng hộ những dự án cho gia súc, gia cầm nuôi nhốt được tự do hơn, chạy nhảy nhiều hơn thay vì ở suốt trong chuồng.

Hơn nửa số gà mái ở Mỹ bị nhốt cả đời trong những chiếc lồng chật hẹp đến mức không dang nổi cánh. Nhóm vận động thả gà khỏi lồng The Humane League tính toán rằng chỉ với 0,85 USD, một con gà có thể thoát cảnh bị nhốt thông qua các cam kết chuỗi cung ứng. 

Các nhà khoa học phúc lợi động vật ước lượng 1/3 nỗi khổ cả đời gà mái đến từ việc bị nhốt lồng. Như vậy, giải phóng 3 con gà (tốn 2,55 USD) tương đương "giải thoát" toàn bộ đau khổ cả đời của một con gà công nghiệp. Đơn giản như một phép tính tiểu học.

Áp dụng cách tính tương tự, FarmKind ước lượng số động vật một người Mỹ trung bình tiêu thụ mỗi năm là 269,5 con (33 gà, 8 cá, 228 tôm, 1/3 heo, 1/10 bò). Để "bù trừ" toàn bộ, chi phí khoảng 23 USD mỗi tháng. 

Theo nhà đồng sáng lập Thom Norman, dù "chỉ bằng tiền thuê một bộ phim xem cùng người yêu", số tiền 23 USD/tháng đó sẽ giúp các tổ chức vận động có thêm nguồn lực thúc đẩy thay đổi chính sách và thực hành trong ngành, từ đó giảm lượng đau khổ động vật tương đương với những gì bạn gây ra khi ăn thịt.

FarmKind cũng thừa nhận những phép tính này không tuyệt đối. Rất khó hình dung "1/3 nỗi khổ" nghĩa là gì đối với trải nghiệm của gà, hay so sánh bù trừ kiểu này với việc khuyến khích ăn chay linh hoạt. Tuy vậy, một điểm không thể phủ nhận: phong trào chống chăn nuôi công nghiệp hiện quá thiếu nguồn lực. Và thêm tiền vào, họ chắc chắn sẽ làm được nhiều hơn.

Bù trừ carbon từng bị phê phán vì tạo tâm lý "mua sự vô tội": người có tiền thoải mái chi ra để xóa cảm giác tội lỗi. Liệu bù trừ thịt có dẫn đến hệ quả tương tự - ăn uống thỏa sức miễn là đóng tiền? 

Norman cho rằng đa số người tham gia không đứng trước lựa chọn "ăn chay hay bù trừ", mà là "bù trừ hay chẳng làm gì". Và đôi khi, việc quyên góp còn giúp họ cảm thấy mình thuộc về phong trào ăn chay lớn hơn, từ đó có thể dần giảm thịt, thậm chí tham gia tình nguyện.

Ở chiều ngược lại, Tyler John - nhà triết học nghiên cứu về đạo đức động vật và bù trừ carbon - cảnh báo rằng ý niệm bù trừ thịt có nguy cơ làm nhẹ đi giá trị sinh mạng động vật. 

"Không ai thấy hợp lý nếu bạn đánh chó rồi nói 'yên tâm, tôi vừa quyên tiền cho trại cứu hộ'. Nhưng về bản chất, bù trừ thịt cũng vậy, chỉ khác đối tượng là gà, heo, bò" - ông nói với Vox. 

John cũng nhấn mạnh một giới hạn cứng: kể cả khi mọi người đều bù trừ, ngành thịt vẫn tồn tại, vẫn giết mổ hàng chục tỉ cá thể mỗi năm. Điều kiện sống có thể bớt khắc nghiệt, nhưng bù trừ không bao giờ thay thế được việc cắt giảm tiêu thụ thịt.

John Holler, chuyên gia về bù đắp carbon, từng nhấn mạnh rằng bù trừ không phải "tờ giấy xóa tội", mà chỉ là công cụ điều phối dòng tiền tới những việc có ích như phát triển năng lượng xanh hay bảo tồn rừng. 

Vì thế, cũng đừng coi đó là cách "rửa tội" cho dĩa bò bít tết, mà nên hình dung như việc đổ thêm nhiên liệu cho cỗ xe tải mang phong trào ăn chay hay quyền động vật - giúp chiếc xe chạy xa hơn, nhanh hơn.

Một góc nhìn khác: phong trào quyền động vật mới chỉ hơn 50 năm tuổi, trong khi quá trình dịch chuyển toàn cầu khỏi chăn nuôi công nghiệp có thể kéo dài cả thế kỷ. Trong bức tranh ấy, bù trừ thịt lại là một công cụ khả thi.

Trong thế giới chưa hoàn hảo này, đôi khi sự chưa hoàn hảo lại chính là cách tốt nhất để khởi đầu. Chỉ có điều, đừng bao giờ nghĩ bù trừ thịt là một "lời chối tội ngọt ngào".