Trung tâm tài chính quốc tế: Những bài học từ City of London

Lịch sử tài chính của thành phố London không tách rời khỏi sự hình thành của khu City (City of London), khu vực lõi nằm trong thủ đô nước Anh hiện nay. Năm 50 sau Công nguyên, người La Mã đã thành lập khu định cư Londinium, tiền thân của London ngày nay, ở bờ bắc sông Thames. 

Đây là một trung tâm thương mại và cảng sông quan trọng của La Mã tại Anh, được xây dựng nhanh chóng sau khi cuộc xâm lược bắt đầu vào năm 43 sau Công nguyên. Nhờ có hệ thống cảng biển sầm uất, khu vực này thu hút các thương nhân và doanh nhân quốc tế ngay từ những ngày đầu.

Một lịch sử tóm tắt

Sự bùng nổ dân số cũng góp phần quan trọng vào điều đó. Từ khoảng 60.000 người vào những năm 1520 lên đến 1 triệu người vào cuối thế kỷ 18, mức tăng phản ánh sự dịch chuyển trọng tâm kinh tế trên cả nước Anh về phía London.

Trong giai đoạn 1650-1750, mỗi năm có khoảng 8.000 người nhập cư đổ về đây, mang theo kỹ năng đặc thù và tư duy thương mại để thành lập các tổ chức kinh doanh có sức ảnh hưởng lớn.

Sự ra đời của Ngân hàng Trung ương Anh (Bank of England) vào năm 1694 là một cột mốc mang tính quyết định khác. 

Ban đầu, đây là một tập đoàn tư nhân được các thương nhân thành lập nhằm mục đích tài trợ cho các nỗ lực quân sự của chính phủ trong cuộc chiến với Pháp. Nhờ các đặc quyền dài hạn và vị thế độc quyền, ngân hàng này đã trở thành trụ cột cho sự phát triển của ngành ngân hàng Anh. 

Đến thế kỷ 19, khi một số ngân hàng ở châu Âu, đặc biệt là Pháp, gặp khó khăn trong việc thanh toán bằng vàng, London đã nghiễm nhiên trở thành "trung tâm thanh toán bù trừ" (clearing house) duy nhất của châu Âu.

Có thể nói, trước năm 1914, London leo lên giữ vị thế trung tâm tài chính hàng đầu thế giới nhờ sự kết hợp giữa các yếu tố: 1) trung tâm thương mại sầm uất và thủ phủ của một đế chế thương mại không ngừng mở rộng; 2) sự bùng nổ dân số và đi lại thuận tiện, cởi mở với nhập cư và giao thương; 3) truyền thống ngân hàng lâu đời và tận dụng các cơ hội "trăm năm có một" trên thị trường tài chính, bao gồm chiến tranh; 4) mạng lưới đường sắt phát triển.

Hồi sinh sau cú sốc 1914 và sự trỗi dậy của New York

Giai đoạn sau năm 1914, trước tác động của Thế chiến I và sự trỗi dậy của New York, London loay hoay để thích nghi và duy trì vị thế trung tâm tài chính toàn cầu trước những biến động dữ dội của lịch sử. Sau Thế chiến, nước Anh phải đối mặt với sự trỗi dậy mạnh mẽ của New York khi Mỹ trở thành chủ nợ lớn nhất thế giới.

Một yếu tố then chốt giúp London hồi sinh trước những thách thức sau năm 1914 chính là sự hình thành của thị trường đô la châu Âu (Eurodollar) vào những năm 1950-1960. Tận dụng triệt để sự tự do về quy định, lợi thế múi giờ chiến lược và bề dày kinh nghiệm trong giao dịch ngoại hối, London đã cho phép các khoản tiền gửi bằng đô la Mỹ được giao dịch tự do bên ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ. 

Chiến lược này không chỉ thu hút nguồn vốn khổng lồ từ nước ngoài mà còn giúp thành phố bên bờ sông Thames lách được các hạn chế của các quy định nội địa ở Mỹ và Anh, từ đó làm sống dậy vị thế trung tâm toàn cầu của mình. 

Với nền tảng hạ tầng tài chính thích ứng cao, các ngân hàng thương mại lâu đời tại đây đã nhanh chóng làm chủ thị trường liên ngân hàng trong việc cho vay và huy động Eurodollar.

Sự trỗi dậy này được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố then chốt, trong đó quan trọng nhất là cách tiếp cận quản lý "mềm mỏng" của Ngân hàng Trung ương Anh, biến London thành một "thiên đường tiền tệ hải ngoại" cho phép các ngân hàng xử lý đô la Mỹ mà không phải chịu những quy định khắt khe như tại New York. 

Cùng lúc, các quy định tại Mỹ, điển hình là quy định giới hạn mức lãi suất của các ngân hàng nội địa, tạo ra lực đẩy khiến các dòng tiền gửi đô la lớn chảy mạnh sang London để tìm kiếm mức lãi suất hấp dẫn hơn.

Bên cạnh đó, vị trí địa lý thuận lợi nằm giữa thị trường châu Á và Mỹ đã biến London thành mắt xích quan trọng trong chuỗi tài chính toàn cầu, hỗ trợ hoạt động giao dịch xuyên suốt 24 giờ, tận dụng sự trỗi dậy của châu Á.

Ngay cả khi đồng bảng Anh đối mặt với các cuộc khủng hoảng như ngày "thứ Tư đen tối" năm 1992, London vẫn phát triển rực rỡ nhờ sự chuyển dịch chiến lược từ trung tâm dựa trên đồng bảng sang việc tạo điều kiện cho các giao dịch bằng đồng đô la Mỹ, đồng tiền dự trữ toàn cầu mới, và sau đó là đồng euro. Điều này vẫn duy trì cho đến ngày nay, dù nước Anh đã rời khỏi liên minh châu Âu sau sự kiện Brexit năm 2016.

Bài học từ nước Anh cho trung tâm tài chính ở Việt Nam

Nhìn vào lịch sử phát triển và xoay xở để giữ vững vị trí trung tâm tài chính của nước Anh từ những năm 50 sau Công nguyên, trải qua những thách thức của Thế chiến I và sự kiện Brexit 2016, có thể rút ra những yếu tố chính để tạo nên một trung tâm tài chính duy trì vị trí trong tốp dẫn đầu toàn thế giới một cách lâu dài như sau.

Thứ nhất, lợi thế không thể chối cãi của một trung tâm thương mại tự do, cởi mở với luồng tiền và nhân lực từ nước ngoài.

Thứ hai, là thể chế thị trường, trong đó có 4 yếu tố then chốt. Một là mô hình quản trị đặc thù của thành phố London trong lòng nước Anh. London duy trì một cấu trúc quản trị đặc thù thông qua City of London Corporation, với thị trưởng và cơ quan điều hành riêng, tạo ra một môi trường pháp lý ổn định và hỗ trợ tối đa cho kinh doanh, thoát khỏi nhiều kềm kẹp của nhà nước, giới quý tộc và giáo hội, trái ngược với tình trạng siết chặt quản lý và thương mại ở nhiều thị trường châu Âu khác trong cả lịch sử và hiện tại.

Một điểm độc đáo khác là sự hình thành các định chế tài chính từ các quán cà phê, nơi các thương nhân gặp gỡ để giao dịch bảo hiểm hàng hải (như Lloyd's) hay cổ phiếu (tại quán Jonathan). Các quy định quản lý của London thường được mô tả là "nhẹ như lông hồng", giúp thành phố duy trì khả năng cạnh tranh trực tiếp với các trung tâm tài chính cùng thời. 

Ngay cả khi Ngân hàng Trung ương Anh được quốc hữu hóa vào năm 1948, nó vẫn hoạt động theo các chính sách ưu tiên vị thế trung tâm tài chính toàn cầu, đôi khi chấp nhận đánh đổi lợi ích của ngành sản xuất nội địa để duy trì đồng bảng Anh mạnh và lãi suất cao.

Điểm cuối cùng về thể chế thị trường là khả năng thích nghi nhanh với thay đổi của thời cuộc. Trong một bài viết trên tạp chí Explorations in Economic History (Những khám phá trong lịch sử kinh tế), học giả Catherine Schenk đã giải thích lý do vì sao Anh nắm giữ phần lớn giao dịch trên thị trường Eurodollar giai đoạn 1955-1963: 

"Sự kết hợp giữa lãi suất cao, cơ chế tự quản lý của các ngân hàng và những thay đổi trong việc tiếp cận thị trường hối đoái kỳ hạn vào giữa năm 1955 đã thúc đẩy sự đổi mới tại ngân hàng Midland Bank. Nguồn lực chủ chốt tạo nên lợi thế cạnh tranh độc đáo cho London chính là môi trường pháp lý, nơi phối hợp nhịp nhàng giữa nền kinh tế nội địa với chính sách tiền tệ chặt chẽ và sự tự do tương đối trong các hoạt động tài chính quốc tế".

Có thể nói, cơ chế đặc thù và sự linh hoạt kết nối giữa các thị trường khác nhau với cơ chế điều hành khác nhau mang lại một lợi thế đặc biệt để người ta đến với "thiên đường ngoại biên" ở London. 

Việc Ngân hàng Trung ương Anh cho phép các ngân hàng nước ngoài giao dịch bằng đồng đô la Mỹ ngay tại London đã biến nơi đây thành một "ngoại khu" tài chính năng động, thu hút dòng vốn khổng lồ mà chính New York khi đó khó lòng thực hiện được do các rào cản quy định khắt khe của Mỹ.

Bên cạnh sự linh hoạt về thị trường và thể chế giao dịch, các quyết sách quản lý mang tính hệ thống của chính phủ Anh đóng vai trò một đòn bẩy chiến lược. Nước Anh đã kiên định duy trì một môi trường pháp lý mở, tạo điều kiện cho các ngân hàng quốc tế thiết lập trụ sở và hoạt động mà không gặp quá nhiều rào cản về kiểm soát vốn.

Đặc biệt, sự kiện "Big Bang" năm 1986, đi đầu trong việc thay đổi giao dịch điện tử đã giúp London bứt lên khỏi các đối thủ ở châu Âu và thu hút các ngân hàng toàn cầu ở lại London. Đây không chỉ là một cuộc cải cách kỹ thuật mà còn là một cú hích tư duy, xóa bỏ những đặc quyền cũ kỹ và mở cửa thị trường chứng khoán cho vốn đầu tư nước ngoài. 

Chính sự sẵn sàng quốc tế hóa và hiện đại hóa chính mình, chấp nhận để các định chế ngoại quốc mua lại các công ty môi giới nội địa, đã giúp London lột xác thành một sân chơi toàn cầu thực thụ, nơi mà hiệu quả giao dịch và tính thanh khoản luôn được đặt lên hàng đầu.

Yếu tố nhân lực và hạ tầng tri thức cũng là những mảnh ghép không thể thiếu trong bức tranh sau năm 1914. London đã xây dựng được một hệ sinh thái dịch vụ chuyên nghiệp xoay quanh tài chính, từ luật pháp, kế toán đến bảo hiểm, tạo nên một chuỗi giá trị khép kín mà ít nơi nào có thể sao chép. 

Ngay cả khi đối mặt với sự suy thoái của ngành sản xuất nội địa, nước Anh vẫn dành sự ưu tiên đặc biệt cho London thông qua các chính sách tiền tệ và tỉ giá hối đoái có lợi cho lưu chuyển tài chính. 

Chính sự cộng hưởng giữa khả năng tận dụng các cú sốc (như thị trường Eurodollar), tư duy quản lý thông thoáng và việc kiên trì theo đuổi chiến lược trở thành "phòng thanh toán của thế giới" đã giúp London không bị lu mờ trước New York trong nhiều thập kỷ tiếp theo.

Về mặt nhân lực, London luôn dựa vào nguồn tài năng nước ngoài trong suốt nhiều thế kỷ. Lực lượng lao động tại khu City có tính quốc tế hóa cao. Vào năm đầu tiên sau Brexit, chính những đối thủ ở châu Âu muốn cướp vị trí của Anh cũng phải thừa nhận rằng thách thức Anh với vai trò thỏi nam châm thu hút nhân sự của châu Âu là không dễ. 

Năm 2017, với hơn 18% nhân sự được sinh ra tại châu Âu, vượt xa mức trung bình của toàn quốc, London là một trong những "trung tâm nhân sự hải ngoại" lớn nhất của lục địa già.

Những bài học ở trên cho thấy tầm nhìn của chính phủ Việt Nam về một "trung tâm tài chính hải ngoại" và tận dụng vai trò của TP.HCM và Đà Nẵng, nơi du khách và nhân lực nước ngoài tấp nập, là một tầm nhìn đúng. 

Nhưng chỉ như vậy thì sẽ chưa đủ. Sự cần thiết trong thu hút nhân tài từ nước ngoài, sự linh hoạt trong các định chế giao dịch, đặc biệt là các giao dịch không bằng đồng nội tệ, sự cởi mở với sở hữu nước ngoài và ý tưởng thử nghiệm là rất quan trọng.

Bài học về thị trường Eurodollar của London cho thấy một thị trường nội địa với những quy định thắt chặt sẽ tạo ra nhu cầu về một thị trường hải ngoại linh hoạt. Ở ASEAN, đang xuất hiện sự thận trọng trong quản lý nội địa ở nhiều nước láng giềng, nhưng liệu Việt Nam có đủ đột phá để tạo ra một thể chế hải ngoại thuận tiện hơn cho khu vực không thôi đã là câu hỏi rồi. 

Một câu hỏi thẳng thắn mà một người bạn làm ở một bộ của Singapore đã đặt cho người viết: "Anh nghĩ Việt Nam có thể cởi mở hơn Singapore trong các giao dịch vốn bằng đồng đô la sao?"

Đó là một câu hỏi cốt lõi cho tham vọng trung tâm tài chính ở Việt Nam. ■