Washington Post và cú trượt dài dưới tay Jeff Bezos

Nhưng cũng như Bezos từng làm phá sản hàng triệu cửa hàng nhỏ lẻ, nay ông cũng vừa sa thải hơn 300 nhà báo của Post, làm tương lai tờ báo này bất định hơn bao giờ hết.

Hào quang quá khứ

Washington Post có bề dày 150 năm, nổi đình nổi đám qua các sự kiện chấn động như phanh phui vụ Watergate, đẩy Tổng thống Mỹ Richard Nixon vào chỗ phải từ chức trong nhục nhã. 

Trước đó việc xuất bản Hồ sơ Ngũ giác đài cũng làm thay đổi dư luận dân Mỹ về cuộc chiến ở Việt Nam, tạo ra hàng loạt vụ biểu tình phản đối chiến tranh khắp nước Mỹ. Tờ Post nhờ thế từng đoạt 76 giải Pulitzer, nhiều thứ nhì chỉ sau The New York Times.

Thời hưng thịnh nhất của tờ báo rơi vào giai đoạn bà Katharine Graham làm chủ báo từ năm 1963 và sau đó là con bà cho đến khi nó vào tay Bezos năm 2013.

Tính đến cuối năm 2025, Bezos vẫn là một trong những người giàu nhất thế giới, tổng tài sản lên đến gần 249 tỉ đô la. Năm ngoái đám cưới của ông nghe đâu tốn hết 50 triệu đô la. Ông có chiếc du thuyền trị giá 500 triệu đô la, gấp đôi giá mua tờ Post. 

Thế nhưng tình trạng thua lỗ kéo dài của tờ báo khiến Bezos phải tính đến chuyện cắt giảm nhân sự. Trong một thông báo năm 2024, tờ báo nói hai năm trước họ lỗ 177 triệu đô la. Mức thua lỗ năm ngoái chưa được công bố nhưng nhiều người ước đoán vào khoảng 100 triệu đô la nữa.

100 triệu đô la nghe qua rất lớn, nhưng chỉ là số lẻ trong tài sản của Bezos; giả dụ Bezos nhận hết khoản lỗ này, túi tiền của ông chỉ giảm từ 248,7 tỉ xuống còn 248,6 tỉ đô la. Chỉ tính riêng năm ngoái, tài sản của ông tăng 8,5 tỉ đô la nhờ giá cổ phiếu tăng, đủ sức bù lỗ cho tờ Post trong 85 năm!

Vì thế theo nhiều phân tích, lý do Bezos sa thải hơn một phần ba nhân sự tòa báo, cho nghỉ việc 300/800 nhà báo, nằm ở chỗ khác. Có thể ông thay người để đẩy nhanh quá trình chuyển hướng từ một tờ báo thiên tả sang thiên hữu, từ báo chính luận thành báo dịch vụ bạn đọc. 

Lúc mới mua tờ Post, Bezos hứa hẹn không can thiệp vào nội dung, sẽ làm "chủ báo từ xa". Ông chỉ họp qua mạng với chủ biên hai tuần một lần, tập trung vào nâng cấp trang web của tờ báo, để hướng đến độc giả đọc trên mạng hơn là báo giấy.

Thế nhưng đến lúc ông Donald Trump ra tranh cử Tổng thống lần thứ hai, vị thế một tờ báo cấp tiến ủng hộ phe Dân chủ của tờ Post đã thay đổi, bắt đầu bằng quyết định của Bezos không để tờ báo chính thức ủng hộ bà Kamala Harris, ứng cử viên của đảng Dân chủ.

Lập luận của ông rất hợp lý nhưng trái với lập trường lâu nay của Post: tờ báo phải có vai trò trung lập, khách quan trong đưa tin, không thể ủng hộ một bên, đối đầu với bên kia. Bezos cũng cải tổ mục ý kiến để thể hiện quan điểm cả bảo thủ lẫn cấp tiến. Chẳng hạn, tuần trước một bài xã luận trên Post kết luận: "Nâng thuế người giàu chẳng lợi lộc gì".

Lần cắt giảm nhân sự này gây ngạc nhiên vì tờ Post sa thải hết toàn bộ phóng viên ảnh, đóng cửa nhiều văn phòng đại diện ở nước ngoài, sa thải hết phóng viên khu vực Trung Đông, bỏ mục thể thao và điểm sách, sa thải phóng viên chuyên theo dõi Amazon…

Nhát búa đập vỡ cây đàn Stradivarius

Một đặc điểm của báo chí Mỹ là chia phe phái, tờ này bảo thủ, tờ kia cấp tiến. Độc giả mua báo, đọc báo theo thiên hướng chính trị. Các tờ như NYT, The Atlantic, Post thường được độc giả theo đường hướng Dân chủ chọn lựa. 

Ngược lại, người có quan điểm bảo thủ, theo phe Cộng hòa thường chọn các cơ quan tin tức như Fox News, Breitbart hay Tucker Carlson Network.

Các báo lớn của Mỹ, đa phần là thiên tả, miêu tả Bezos như người hủy diệt di sản của bà Graham. Tờ Guardian (Anh) dùng hình ảnh ví von: Liệu bạn có thừa hưởng một chiếc đàn violin Stradivarius quý hiếm, nâng niu nó trong vài năm rồi bỗng nhiên quyết định lấy búa đập vỡ nó? 

Liệu bạn có bằng cách nào đó sở hữu viên kim cương Hope, đặt nó vào một chiếc hộp nhung màu xanh nhưng lại ném nó xuống sông Potomac? Những hành vi khó hiểu đó không xa những gì Bezos đang làm với Post, tờ này bình luận.

Sau khi mua Post, Bezos mời Fred Ryan, nhà sáng lập tờ Politico, làm chủ bút kiêm CEO vào năm 2014. Ông này nâng lượng độc giả dài hạn có trả tiền ấn bản điện tử từ 35.000 lúc nhậm chức lên 2,5 triệu lúc ra đi vào năm 2023. Will Lewis, người thay Ryan, là nhà báo người Anh chuyên làm cho loại báo lá cải của trùm truyền thông Rupert Murdoch. 

Ông này từng dính xì-căng-đan các báo của Murdoch nghe lén điện thoại nhiều nhân vật nổi tiếng để viết bài. Lúc Tổng biên tập Post Sally Buzbee đòi đăng bài về vụ này, Lewis không đồng ý, dẫn đến sự ra đi của Buzbee. 

Sự phản đối của phóng viên, biên tập viên lên đến đỉnh điểm khi hai nhà báo lão thành Leonard Downie và Robert Kaiser gởi thư cho Bezos, hối thúc ông "thay người (tức thay Lewis) là bước then chốt đầu tiên để cứu vãn Washington Post". Bezos không hề hồi âm.

Cởi áo cấp tiến, khoác áo thị trường

Thời kỳ Post là một tờ báo chính luận thiên tả xem như đã chấm dứt. Khi tờ báo tuyên bố không ủng hộ ứng viên nào, độc giả theo phe Dân chủ bỏ đi. Lần đó, tờ báo mất chừng 250.000 độc giả dài hạn trong tổng số 2,5 triệu đăng ký. 

Từ năm 2023 đến nay, chừng nửa triệu độc giả bỏ báo - điều dễ hiểu khi họ không còn đọc những quan điểm họ đồng tình. Trong khi phần tin tức có thể được tường thuật khách quan, phần bình luận rõ ràng là cần chính kiến.

Nhưng giả thử Bezos muốn khoác lên cho Post một chiếc áo khác thì sao? Chủ bút mới Lewis chủ trương cải tổ toàn diện, đẻ ra thêm "tòa soạn thứ ba" tập trung vào "mạng xã hội và báo chí dịch vụ" - tức chạy theo các vấn đề nổi lên từ mạng xã hội và mở các mục như tư vấn mua sắm, sức khỏe… 

Ông muốn chuyển hướng biến Post từ báo chính luận toàn quốc thành báo về con người, gần gũi với nhu cầu độc giả hơn. Thật ra đã có nhiều tiếng nói phê bình Post "woke" (phải đạo/làm màu) quá đáng như một bài cho rằng thú vui ngắm chim cũng là biểu hiện phân biệt chủng tộc chỉ vì có nhiều chim được đặt tên theo người từng sở hữu nô lệ!

Tờ NYT cũng chuyển mình theo hướng đa dạng hóa khi thu hút độc giả mới bằng trò chơi, công thức nấu ăn, tư vấn mua sắm… Đến cuối năm 2025, NYT có 13 triệu độc giả trực tuyến dài hạn có trả tiền, lãi hoạt động lên đến 192 triệu đô la. Cái khác là NYT thành công vì vẫn duy trì trang mục truyền thống trong khi Post chìm trong thua lỗ.

Dấn thêm một bước nữa ngoài yêu cầu mục bình luận, ý kiến phải nêu quan điểm của cả hai bên, Bezos yêu cầu tập trung vào các đề tài "tự do cá nhân và thị trường tự do", điều chỉnh từ góc nhìn "nghiêng về cấp tiến, xa rời cuộc sống" sang các nguyên tắc bảo thủ, truyền thống hơn. 

Ông kỳ vọng vươn tới đối tượng độc giả rộng hơn, đặt mục tiêu đạt mốc 100 triệu độc giả trả tiền cho ấn bản điện tử. Bezos từng nói: "Người ta mua cả gói (tức báo phải đa dạng) chứ người ta không trả tiền cho một bài viết".

Để làm được điều này, Bezos sẽ phải chi thêm nhiều tiền hơn nữa để tuyển người mới, phù hợp với tầm nhìn mới, theo kiểu "thay máu tòa soạn". (Chủ bút Lewis cuối cùng phải ra đi, chỉ 3 ngày sau khi sa thải hàng trăm nhà báo). 

Nhưng khi vẫn mang tên Washington Post, rất khó để chuyển một tờ báo từng làm tổng thống phải từ chức sang bán gói tư vấn mua sắm! Độc giả truyền thống tìm đến tờ báo để thấy quyền lực bị soi xét, chứ không phải để xem nên mua loại nồi chiên không dầu nào. 

Nếu Bezos vẫn quyết tâm "đập vỡ cây đàn Stradivarius" để lấy gỗ đóng kệ hàng siêu thị, ông có thể đạt con số 100 triệu người đọc, nhưng đó sẽ không còn là tờ báo từng khiến các đời tổng thống phải kiêng dè. ■