Bài ca muôn thuở của giới bài vaccine

Tranh "bài vaccine" của James Gillray vẽ năm 1802, mô tả cảnh bác sĩ Edward Jenner, người tạo ra vaccine ngừa bệnh đậu mùa, tiêm vaccine cho một người phụ nữ đang hoảng sợ và bò "mọc" ra từ khắp cơ thể những người khác.

Theo Larsson, những người tẩy chay tiêm chủng thời dịch đậu mùa năm 1885 và COVID-19 thời nay vẫn luôn dựa vào những lập luận không mới và ít thay đổi theo thời gian. Bác sĩ Alexander M. Ross, một trong những người dẫn đầu phong trào chống tiêm chủng lúc bấy giờ, đã tổng hợp các luận điểm đó thành một quyển sách mỏng, lưu hành rộng rãi giữa những người đồng “chí hướng”.

Tối thiểu hóa sự đe dọa

Phương thức đầu tiên mà Ross sử dụng trong chiến lược của ông là coi nhẹ đến mức tối đa sự nguy hiểm của căn bệnh. Ross và các cộng sự không ngần ngại bác bỏ hiểm nguy từ bệnh đậu mùa, cho rằng bệnh này chỉ là mối đe dọa nhỏ đối với dân số, bất chấp căn bệnh này có tỉ lệ tử vong lên đến 30-40% và khả năng lây lan cực cao.

Ross chỉ trích các quan chức y tế và bác sĩ đã tạo nên “sự hoảng sợ vô nghĩa” về dịch bệnh. Ông cho rằng thực tế bệnh đậu mùa không phải là dịch bệnh và thành phố có “rất ít ca bệnh”. Trong khi đó, 9.600 ca nhiễm với 3.234 trường hợp tử vong - chiếm gần 2% dân số Montréal - đã được ghi nhận vào thời điểm đó. Ngoài ra, thêm 10.000 trường hợp được ghi nhận ở Québec, và các nhà sử học tin rằng con số thực tế có thể cao hơn nhiều.

“Tối thiểu hóa” mức đe dọa cũng là một chiến thuật phổ biến trong các cuộc tranh luận đương thời về tiêm chủng. Nhiều người ủng hộ việc chống tiêm chủng cho rằng vaccine còn nguy hiểm hơn dịch bệnh.

“Vaccine không xi-nhê, có khi phản tác dụng”

Nếu ngày nay, những người anti vaccine thường vin vào những lập luận sai bét rằng vaccine gây ra chứng tự kỷ, những quan điểm ngày xưa lại xoay quanh các cáo buộc về việc bị nhiễm trùng từ vaccine đậu mùa. Không chỉ vaccine đậu mùa, những người tẩy chay tiêm chủng trước đây cho rằng tiêm vaccine nói chung gây ra nhiều loại bệnh, từ bệnh đậu mùa, giang mai, đến thương hàn, lao, tả và “nhiễm độc máu”.

Những cáo buộc này không phải lúc nào cũng vô căn cứ, nhưng chúng luôn phóng đại các rủi ro. Thực tế đúng là đã xảy ra một số trường hợp lây bệnh thứ phát do quá trình thực hành tiêm chủng kém. Một số bác sĩ đã sử dụng cùng một dụng cụ để tiêm cho cả dòng người, hoặc sử dụng vaccine được điều chế từ virus đậu mùa ở người chứ không phải từ virus đậu mùa ở bò. Một số trường hợp hiếm hoi lây truyền bệnh thứ phát là do không vệ sinh vô trùng giữa các ca mổ hoặc sử dụng vaccine được điều chế từ người bị bệnh.

Từ những trường hợp lây bệnh này, một số quy định đầu tiên về quá trình chuẩn bị và quản lý vaccine đã được hình thành, đồng thời cộng đồng y tế trở nên quan tâm sâu sắc về tính an toàn của vaccine - một mối quan tâm vẫn tiếp tục là cơ sở chính cho việc sản xuất vaccine cho đến ngày nay.

Cuốn sách mỏng của Ross cũng khẳng định chắc nịch rằng báo chí và ngành y muốn kiếm chác bằng cách khơi dậy nỗi sợ hãi của mọi người. Quả thật, dịch bệnh hiện nay đang tạo ra cả cơ hội việc làm và cơ hội nghiên cứu trong lĩnh vực y tế. Tuy nhiên, cơ hội việc làm này lại bị mô tả như một sự bóc lột người nghèo một cách phi đạo đức để làm giàu cho ngành y, chứ không phải một sự nỗ lực cứu lấy hàng ngàn người khỏi đau khổ và cái chết.

Hợp thức hóa luận điểm

Chiêu bài cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là kêu gọi những người có tiếng nói giúp hợp thức hóa quan điểm chống tiêm chủng. Andrew Wakefield là một ví dụ.

Một trong những đối tượng mà những người anti vaccine vẫn luôn tìm đến như một truyền thống, đó là các “chuyên gia”. Vào thế kỷ 19, các cuộc tranh luận về tiêm chủng thường có sự tham gia của một nhóm nhỏ gồm những người trong ngành y lên tiếng chống lại việc tiêm chủng, gọi đó là một hành vi “bẩn thỉu” và “xấu xa”. Mặc dù lập luận của họ bị nhiều người trong cộng đồng y tế bác bỏ, nhưng những người tẩy chay tiêm chủng vẫn xem họ như những người có thẩm quyền đưa ra “bằng chứng” cần thiết trong bối cảnh đó.

Trong trận dịch đậu mùa năm 1885 ở Montréal, khi các quan chức y tế công cộng đang tìm cách mở rộng phạm vi tiêm chủng, Ross đã lợi dụng việc mọi người muốn tăng cường các biện pháp bảo vệ sức khỏe nhằm đạt được quyền lực, sự nổi tiếng bất chấp và danh vọng cá nhân. Ông tự tô vẽ mình thành người hùng trong câu chuyện của chính ông, rằng ông là “bác sĩ duy nhất, người dám nghi ngờ sự đề cao việc tiêm vaccine”. Mặc dù vậy, người ta phát hiện ra Ross đã đi tiêm ngừa trong trận dịch - một sự thật đã được các tờ báo lớn hân hoan đưa tin vào thời điểm đó. ■