Gen Z: Bỏ sách giáo khoa, học dùng cờ lê

TTCT - Gen Z đang xem xét lại giá trị của việc theo đuổi một nền giáo dục đại học và theo đuổi những lựa chọn thiết thực hơn, an toàn trước cơn lốc AI.

"Này AI, uốn giúp tôi ống đồng này đi", dòng lệnh được gõ vào một mô hình ngôn ngữ lớn, và câu trả lời nhanh chóng xuất hiện: "Xin lỗi, tôi không thể làm việc đó". Đây là nội dung quảng cáo phát trên tàu điện ngầm London hồi cuối năm 2025. Sau màn hỏi đáp trên là thông điệp chính: "Hãy học một nghề và bảo vệ sự nghiệp của bạn trước tương lai".

Điều AI không làm được

Theo một khảo sát gần đây của Gallup, chỉ khoảng 1/3 người trưởng thành ở Mỹ hiện nay cho rằng giáo dục đại học là "rất quan trọng", giảm mạnh so với mức 3/4 vào năm 2010. Khoảng 1/4 người Mỹ có "rất ít" hoặc không có niềm tin vào giáo dục bậc cao. Nhiều người trong nhóm thiếu niềm tin này cho rằng các trường đại học không dạy những kỹ năng thực sự liên quan đến công việc và chi phí thì quá đắt đỏ.

AI đang tạo ra những loại công việc mới, như các kỹ sư phần mềm giúp triển khai AI trong doanh nghiệp, song cũng đồng thời khiến con đường tìm việc đầu tiên của nhiều cử nhân trở nên khó khăn hơn. Các nghiên cứu mới từ Stanford, Harvard và King's College London cho thấy những doanh nghiệp áp dụng AI tạo sinh ở Mỹ và Anh có xu hướng tuyển ít lao động văn phòng trẻ, mới vào nghề hơn.

Cùng lúc đó, sự quan tâm đối với các công việc lao động tay nghề đang gia tăng. Trên các nền tảng mạng xã hội như Instagram và TikTok, những thợ sửa ống nước và thợ điện trẻ đăng video về công việc hằng ngày của họ, thu hút hàng chục nghìn lượt xem cùng vô số bình luận ngưỡng mộ.

Một khảo sát do Hiệp hội Nhân sự Mỹ công bố vào tháng 6-2025 cho thấy, 1/3 người trưởng thành sẽ khuyên học sinh vừa tốt nghiệp trung học nên theo học các trường dạy nghề hoặc trường đào tạo kỹ năng, tỷ lệ này nhỉnh hơn đôi chút so với số người khuyến khích theo học đại học.

Và một số người đã làm theo lời khuyên đó: số lượng tuyển sinh vào các chương trình dạy nghề và đào tạo kỹ năng kéo dài hai năm tại các trường cao đẳng cộng đồng ở Mỹ đã tăng gần 20% kể từ năm 2020. Theo Bộ Lao động Mỹ, số lượng thợ học việc đang hoạt động tại Mỹ đã tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn từ 2014 đến 2024.

Lao động phổ thông có tay nghề cũng đang vô cùng cần thiết cho các ngành như sản xuất công nghệ cao và quốc phòng.

Theo một nghiên cứu của Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn và Oxford Economics, gần 60% số việc làm mới trong lĩnh vực sản xuất và thiết kế chip sẽ được tạo ra tại Mỹ trong giai đoạn 2023–2030 được dự báo sẽ không thể tuyển đủ người do thiếu lao động có kỹ năng. Trong số các vị trí không được lấp đầy này, 40% là các vai trò kỹ thuật viên chỉ yêu cầu bằng cao đẳng hai năm.

Tại Anh, các báo cáo trong ngành ước tính đang thiếu khoảng 35.000 thợ hàn lành nghề, những người cần thiết để xây dựng các trang trại điện gió ngoài khơi, nhà máy điện hạt nhân và tàu ngầm, cùng nhiều dự án khác. Nhiều người sở hữu những kỹ năng này đang ở độ tuổi cao: dự kiến một nửa lực lượng thợ hàn của Anh sẽ nghỉ hưu vào năm 2027.

Một giải pháp cho tình trạng thiếu hụt kỹ năng là khuyến khích nhiều người trẻ học các kỹ năng nghề. Rào cản còn lại là giảm sự kỳ thị vẫn còn dai dẳng với các công việc lao động tay nghề.

"Nhiều bậc phụ huynh xem những công việc này là "bẩn thỉu, tối tăm và nguy hiểm", đồng thời là "con đường cụt"" - The Economist dẫn lời Sujai Shivakumar thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).

Nấc thang sự nghiệp ngắn lại

Trong khi đó, những người trẻ đã theo con đường đại học truyền thống, giờ đối mặt với nhiều khó khăn - chủ quan lẫn khách quan - khi tìm việc làm.

Nguyên nhân chủ quan là kỳ vọng về một công việc vừa có ý nghĩa lại rủng rỉnh tiền, vừa linh hoạt lại cân bằng cuộc sống đã hoàn toàn đổ vỡ trước thực tế khắc nghiệt.

"Các bạn trẻ hiện nay coi trọng cảm giác an toàn nhiều hơn trước, đồng thời tìm kiếm sự cân bằng và linh hoạt. Ý thức tốt hơn về sức khỏe tinh thần của các bạn rất đáng được coi trọng. Nhưng đôi khi, mong muốn này sẽ mâu thuẫn với tinh thần trách nhiệm với đồng nghiệp trong công ty" - Briana Randall, giám đốc trung tâm hướng nghiệp và thực tập của Đại học Washington (Mỹ), nói với UW Magazine - tạp chí của Đại học Washington.

Từng trải qua đại dịch COVID-19 và giai đoạn học tập trực tuyến kéo dài, lứa sinh viên Gen Z tốt nghiệp năm 2024 và 2025 đã quen với một môi trường linh hoạt và nhận nhiều hỗ trợ hơn so với các thế hệ trước. Cộng hưởng với đó là một nền giáo dục đại học đang rất chú trọng đến bản sắc cá nhân và an toàn tinh thần.

Nhưng ở môi trường làm việc, đôi khi người ta lại không quá coi trọng mấy chuyện này. Không phải lúc nào cũng có thể lấy cớ tinh thần đang quá căng thẳng để trễ deadline.

"Gen Z không phải lúc nào cũng có thể trì hoãn công việc hay xin nghỉ chỉ vì đang căng thẳng. Các bạn cần hiểu rằng bạn là một mắt xích trong cả đội" - Randall nói.

Theo bà, nhiều lao động Gen Z kỳ vọng được toàn quyền quyết định cách làm việc của mình. Họ muốn tự chủ từ nhiệm vụ, thời gian cho đến địa điểm. Nhưng rõ ràng những đòi hỏi này khó có thể đáp ứng với những công việc cho dân chân ướt chân ráo mới ra trường.

Một bảng điểm cao ở một trường đại học danh tiếng và thực tế khi vào công ty có thể không bằng những tố chất tưởng chừng rất nhỏ như đúng giờ hay dám nhận lãnh trách nhiệm. Nhìn chung, Gen Z thường bị gán cho hình ảnh lười biếng, thiếu tham vọng.

Khách quan mà nói, Gen Z đang bước trên đường đua công việc với những rào cản dày đặc hơn bao giờ hết: từ AI "chiếm việc" tới miếng bánh tuyển dụng ngày càng teo tóp. Các tin tuyển nhân sự trên nền tảng kết nối việc làm dành cho sinh viên và lao động trẻ Handshake đã giảm hơn 16% trong giai đoạn từ tháng 8-2024 đến tháng 8-2025. Trong khi đó, số hồ sơ trung bình cho mỗi vị trí lại tăng tới 26%.

Tại Diễn đàn toàn cầu Fortune tháng 10-2025, Rob Breare, CEO của hệ thống trường tư thục Malvern College International, dẫn một thống kê gây sốc ở Anh, cho thấy mức độ cạnh tranh của thị trường đã trở nên khốc liệt đến mức nào: "Trong năm học 2023-2024, có tới 1,2 triệu hồ sơ nộp cho vỏn vẹn 17.000 vị trí việc làm dành cho sinh viên mới tốt nghiệp".

Đối chiếu với giai đoạn 2021-2022, có khoảng 559.959 ứng viên được phỏng vấn cho các vị trí tương tự và 19.646 người trong số đó được tuyển dụng. Nói cách khác, các nhóm Gen Z "đời sau" đã chịu áp lực và cạnh tranh gấp đôi so với nhóm Gen Z "đời đầu" chỉ qua vài năm. Năm 2024 cũng đánh dấu mức hồ sơ trên mỗi vị trí cao nhất kể từ năm 1991, khi tổ chức Institute of Student Employers (Anh) bắt đầu theo dõi dữ liệu.

Triển vọng việc làm ảm đạm đến mức nhiều bạn trẻ Gen Z vừa tung mũ tốt nghiệp xong đã bước thẳng vào chuỗi ngày dài bế tắc. Tại Mỹ, tính đến tháng 7-2025, 58% sinh viên tốt nghiệp trong vòng một năm vẫn chưa tìm được việc làm ổn định so với chỉ 25% ở Millennials và Gen X trong hoàn cảnh tương tự. Đáng chú ý hơn, 1/5 số người tìm việc đã tìm suốt hơn một năm.

Tối giản sự nghiệp

Một xu hướng khác nổi lên trong năm 2025: career minimalism, tạm dịch là tối giản sự nghiệp. Đây không phải là từ bỏ sự nghiệp, mà là lựa chọn một mô hình làm việc bền vững hơn như ưu tiên công việc ổn định, ranh giới rõ ràng và cảm giác an toàn thay vì chạy theo một cuộc đua không có điểm dừng.

Những người theo xu hướng này thường không đặt bản sắc cá nhân gắn chặt với chức danh nghề nghiệp. Công việc được xem là một phần trong đời sống, bên cạnh gia đình, sức khỏe, sở thích và các mối quan tâm khác chứ không chi phối toàn bộ thời gian và năng lượng.

Nhìn từ bề mặt, "tối giản sự nghiệp" đôi khi bị hiểu nhầm là thiếu tham vọng. Một nghiên cứu tháng 8-2025 của mạng đánh giá việc làm Glassdoor cho thấy lựa chọn này xuất phát từ những biến động rất thực của thị trường lao động.

70% người Gen Z cho biết AI trong công việc khiến họ nghi ngờ về sự an toàn nghề nghiệp, kéo theo mức độ lo âu gia tăng. Do vậy, nhiều người trẻ chủ động tách bản sắc cá nhân khỏi sự nghiệp và coi công việc chủ yếu là nguồn lực tài chính cho phần còn lại của cuộc sống.

Cùng với xu hướng này là sự gia tăng các nguồn thu bổ sung, thường dưới dạng "nghề tay trái". Một mặt, áp lực tài chính, đặc biệt là nợ học phí và chi phí sinh hoạt buộc Gen Z phải tìm thêm thu nhập ngoài lương chính. Mặt khác, các công việc bên lề còn mang lại cảm giác tự chủ và không gian sáng tạo mà công việc toàn thời gian truyền thống khó đáp ứng.

Tác động của "tối giản sự nghiệp" không dừng ở lựa chọn cá nhân mà đang lan sang văn hóa doanh nghiệp.

Tiến sĩ Kelly Monahan, nhà tâm lý học tổ chức và chuyên gia về tương lai việc làm, cho rằng Gen Z ngày càng ưu tiên các tổ chức nhỏ hơn, linh hoạt hơn, nơi họ có thể sống đúng với giá trị cá nhân thay vì theo đuổi các danh xưng cao cấp.

Bà nhận định: "khái niệm thành công truyền thống từng gắn với học vấn, sự nghiệp, nhà cửa và gia đình, đang được viết lại".

Tuy nhiên, Monahan cũng cảnh báo rằng xu hướng này đi kèm đánh đổi rằng khi con đường nghề nghiệp trở nên linh động, các mối quan hệ dài hạn trong công sở có thể suy giảm, buộc người trẻ tìm kiếm cảm giác gắn kết ở những cộng đồng khác ngoài nơi làm việc.