Nếu chuyện kỳ dị trở thành bình thường

Mô tả về trận bão lũ lịch sử vừa quét qua hàng loạt tỉnh thành Bắc Bộ vừa rồi, nhiều chuyên gia thời tiết và thủy lợi dùng những từ ngữ như "cực đoan", "kỳ dị", "khác thường", "chưa từng thấy"... 

Nhưng diễn biến của thiên tai khoảng 5-10 năm trở lại đây, không chỉ ở Việt Nam, mà cả trong khu vực Đông Nam Á, cho thấy các nước sẽ phải chuẩn bị nghiêm túc cho khả năng những thiên tai tưởng như ngàn năm một thuở rồi sẽ trở thành chuyện năm nào cũng có thể gặp phải.

"Quy hoạch phòng chống lũ và đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình đến 2030", được Thủ tướng phê duyệt năm 2016, quy định hệ thống đê dọc khu vực sông Cầu chảy qua Thái Nguyên, vùng bị ngập lụt nghiêm trọng nhất trong đợt thiên tai vô tiền khoáng hậu vừa qua, là cấp 3 (trên 6 cấp). 

Hệ thống đê cấp 3 được thiết kế để chống lũ với tần suất 2%, nói nôm na là chịu được những cơn lũ lớn có xác suất 50 năm mới có một lần. (Để so sánh, hệ thống đê sông Hồng được thiết kế chống lũ 300 năm một lần, riêng đoạn qua Hà Nội chống được lũ 500 năm một lần).

Các đánh giá đó, trong khi có thể hợp lý vào năm 2016, có thể đã không lường trước được những thay đổi phức tạp hơn nhiều của khí hậu, cũng như tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa quá nhanh 10 năm qua ở vùng Đồng bằng sông Hồng mở rộng. 

Mới năm 2024, siêu bão Yagi vào đầu tháng 9 cũng đã gây tàn phá khủng khiếp ở miền Bắc, khiến 381 người chết và gây thiệt hại vật chất 3,3 tỉ đô la. Hai trận bão năm nay chưa có thống kê đầy đủ, nhưng thiệt hại cũng kinh hoàng không kém.

Điều đáng nói là bão Yagi mới một năm trước cũng đã được mô tả bằng đúng những tính từ "chưa từng thấy" hay "kỷ lục" như vậy. Nhìn rộng ra khu vực, biến đổi khí hậu và đô thị hóa khiến thiên tai dày đặc, cường độ cao và gây hủy diệt ngày càng lớn là cả một xu hướng, chứ không hề là hiện tượng đơn lẻ.

Vào giữa tháng 9-2025, ít nhất 12 người đã thiệt mạng ở bang Sabah, Malaysia sau khi những trận mưa liên tục gây ra lũ lụt và sạt lở đất tại nhiều khu vực của bang đảo Borneo. Trước đó một tuần, hòn đảo du lịch Bali của Indonesia chứng kiến đợt lũ lụt được truyền thông địa phương mô tả là "tồi tệ nhất trong nhiều năm", khiến 17 người thiệt mạng. 

Rồi vào tháng 8, cả Việt Nam và Thái Lan đều ghi nhận các ca tử vong do lở đất và lũ lụt gây ra bởi bão Kajiki. "Những gì chúng ta đang chứng kiến không chỉ là lũ lụt thường xuyên hơn mà còn là sự khó dự đoán lớn hơn - mưa đến sớm hoặc muộn hơn dự kiến, dồn dập trong thời gian ngắn, khiến cơ sở hạ tầng và cộng đồng bị quá tải", nhà môi trường học Renard Siew nói với đài Singapore Channel News Asia.

Trước đó vào tháng 7, một cơn bão nhiệt đới tấn công khu vực miền núi phía bắc Philippines, làm trầm trọng thêm đợt thời tiết khắc nghiệt kéo dài suốt một tuần khiến ít nhất 25 người thiệt mạng và khoảng 278.000 người phải sơ tán, theo Sky News. 

Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr cảnh báo rằng cả chính phủ và người dân cần thích ứng với tần suất và mức độ khó lường ngày càng tăng của các thảm họa thiên nhiên do biến đổi khí hậu.

Ông Marcos Jr hẳn là một trong những nguyên thủ quốc gia ý thức rõ ràng nhất về hậu quả của thiên tai với đời sống người dân và nỗ lực phát triển kinh tế của quốc gia. 

Thông tấn xã chính thức của Philippines PNA cho biết nước này chịu tổn thất và thiệt hại ước tính lên tới 506,1 tỉ peso (khoảng 10 tỉ đô la) do các hiện tượng khí hậu cực đoan trong vòng một thập kỷ 2010-2020 (dù chỉ đóng góp 0,3% vào tổng lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính toàn cầu).

Dẫn dữ liệu từ Bộ Tài chính Philippines, PNA nói con số này tương đương trung bình 48,9 tỉ peso mỗi năm, tức khoảng 0,33% GDP hằng năm của Philippines. 5 năm qua, những thiên tai khủng khiếp vẫn tiếp tục hoành hành và gây ra tồn thất ghê gớm ở quốc gia này. 

Chuyện thiên tai kéo lùi phát triển, do đó là một sự thực không thể coi thường, và ở Đông Nam Á, cần phải tính toán không phải như một biến số bất thường hay kỳ dị nữa, mà là chuyện tất yếu sẽ xảy ra. ■