Khi người giàu không muốn khóc

Liệu có cách nào tốt hơn ngoài việc giành giật lẫn nhau như hiện này? Ảnh: chiefexecutive.net

Trước đây những lần nói chuyện như thế đều kết thúc bằng phần hỏi đáp, trong đó khán giả thích nghe về các từ công nghệ đang thời thượng như blockchain, in 3D, công nghệ sinh học... nhưng không phải để hiểu chúng một cách cặn kẽ - họ chỉ muốn biết có nên đầu tư vào các xu hướng đang nổi lên đó không! Giáo sư Rushkoff không thích điều đó, “Nhưng tiền là tiền, nên tôi vẫn nhận lời” - ông chia sẻ trên trang Medium.

Giáo sư Douglas Rushkoff. Ảnh: cnn.com

Nỗi lo hủy diệt

Chỉ có lần này hơi khác. Ông rất ngạc nhiên khi thay vì đeo micro bước lên sân khấu, ông được dẫn vào một chiếc bàn tròn đơn sơ có sẵn năm người đàn ông, toàn là dân giàu sụ - tầng lớp cao nhất trong thế giới của các quỹ đầu cơ. Sau màn chào hỏi ban đầu, ông biết ngay họ không chút quan tâm đến đề tài ông chuẩn bị sẵn về tương lai công nghệ. Họ đến đây với những câu hỏi đã có sẵn trong đầu.

Thoạt tiên là các câu hỏi tưởng như vô hại: Máy tính lượng tử có thật không? Tiền ảo nào sẽ thắng? Nhưng dần dần các câu hỏi để lộ mối lo canh cánh ngày đêm của họ: Vùng nào sẽ ít bị ảnh hưởng bởi khủng hoảng khí hậu, New Zealand hay Alaska? Có phải Google đang thật sự xây dựng một máy tính để tải nhận thức của nhà khoa học nổi tiếng Ray Kurzweil lên không? Dịch chuyển như thế thì ý thức của ông ta còn tồn tại hay không? Cuối cùng, CEO một tập đoàn môi giới chứng khoán đặt câu hỏi then chốt - ông ta đã xây gần xong hệ thống hầm ngầm dưới lòng đất để lánh nạn khi có biến - “Làm sao để tôi vẫn kiểm soát được lực lượng bảo vệ sau khi xảy ra biến cố?”.

Người ta thường bảo người giàu cũng khóc là hoàn toàn đúng trong trường hợp này. “Biến cố” trong mắt giới giàu có nhất thế giới ngày nay là từ để chỉ một cuộc khủng hoảng lớn sẽ nổ ra trong tương lai, có thể là thảm họa môi trường, bất ổn xã hội, nổ bom hạt nhân, virút hủy diệt hay robot nổi loạn tiêu diệt mọi thứ, lúc mà tiền bạc và quyền lực cũng không giúp được gì nhiều. Nhưng người giàu không muốn khóc, họ đang tìm cách để đối phó.

Họ hình dung và đã bắt tay vào việc xây dựng hệ thống ngầm vững chãi, có hàng rào bảo vệ ngăn chặn đám đông điên cuồng bên ngoài, nhưng làm sao dùng tiền để mua bảo vệ vì tiền lúc đó nhiều khả năng sẽ chỉ là mớ giấy loại. Đâu có gì ngăn cản bảo vệ tự bầu lãnh đạo rồi chiếm lấy hệ thống? Bắt bảo vệ mang thiết bị giám sát, với chìa khóa trong tay người giàu? Hay chế tạo robot làm bảo vệ?

Đến đây thì Rushkoff tỉnh ra. Đối với năm gã này, điều họ đang bàn chính yếu là tương lai công nghệ như kiểu Elon Musk đòi lên sao Hỏa sinh sống, Peter Thiel đòi trường sinh bất tử hay Sam Altman và Ray Kurzweil tải nhận thức lên siêu máy tính để trường tồn. Với họ tương lai công nghệ xoay quanh một từ: thoát thân!

Vì sao ra nông nỗi này? Còn đâu thế giới tươi đẹp đầu thập niên 1990 khi tương lai kỹ thuật số mở ra những chân trời mới để cải thiện cuộc sống của toàn bộ nhân loại? Lúc đó những người đi tiên phong nhìn thấy một tương lai bao dung hơn, công bằng hơn, ai cũng như ai trước công nghệ. Đáng tiếc những nhóm lợi ích trong kinh doanh lại chỉ thấy cơ hội làm tiền, các thương vụ phát hành cổ phiếu để bán cái tương lai đó cho công chúng. Cả thế giới lên cơn sốt khởi nghiệp làm giàu, ai cũng thế nên không còn ai băn khoăn áy náy về mâu thuẫn đạo đức và tiền bạc. Ai đi ngược lại trào lưu công nghệ đều bị gán nhãn bảo thủ.

“Không có gì sai trong những đánh giá hết sức lạc quan về cách thức công nghệ có thể làm lợi cho xã hội con người - Rushkoff viết trên Medium - Nhưng sự sôi sục hiện giờ về một xã hội không tưởng hậu - con người lại là chuyện khác. Đó không phải là tầm nhìn về sự di chuyển toàn bộ nhân loại sang một trạng thái tồn tại mới, mà là khát khao vượt lên trên tất cả những gì là con người: cơ thể, sự tương thuộc, sự cảm thông, sự dễ tổn thương và sự phức tạp. Như các triết gia công nghệ đã chỉ ra nhiều năm rồi, tầm nhìn vượt trên con người này rất dễ gom tất cả mọi thứ lại thành dữ liệu, để đi tới kết luận rằng con người chẳng là gì khác ngoài các đồ vật biết xử lý thông tin”.

Công nghệ sẽ biến xã hội loài người thành nơi chỉ những kẻ giàu nhất mới có thể sinh tồn? Ảnh: weforum.org

Con người có bừng tỉnh?

Rushkoff bừng tỉnh, nhưng thật ra thế giới đã biết từ lâu con đường khai thác công nghệ một cách sai lạc mà chúng ta đang theo đuổi. Thị trường tập trung không chút khoan dung, đầy rẫy tính bóc lột tàn nhẫn và có hệ thống như kiểu chuỗi siêu thị Walmart, rồi khi được bổ sung sức mạnh kỹ thuật số thì biến thành một thứ còn ghê gớm hơn, mất tính người hơn: Amazon. Công ăn việc làm, không còn chút sáng tạo, được chẻ nhỏ ra để tự động hóa, cho máy dần thay người. Cả xã hội lao vào các nghề mang tiếng là lao động tự do nhưng thực chất bị sức ép công nghệ bóc lột. Những ví dụ là lái xe cho Uber, giao hàng cho các trang thương mại điện tử..., hay văn hóa mua sắm ở các tiệm chạp phô địa phương bị xóa sổ không thương tiếc.

Thế nhưng con người không chịu bỏ thời gian suy nghĩ về cách điều chỉnh để công nghệ chung sống với mình, họ lại biến thành các triết gia, lẩn thẩn tự hỏi: Sau này có nên cho trẻ em cấy não để biết thêm ngoại ngữ? Nhân viên giao dịch chứng khoán cho uống thuốc thông minh thì có sòng phẳng không? Xe tự lái nên ưu tiên cho mạng sống người ngồi trong xe hay khách bộ hành? Các thuộc địa trên sao Hỏa có nên được cai trị theo thể chế dân chủ không? Thay đổi ADN có làm hư bản sắc của tôi không? Robot có quyền như người không? Thật là các câu hỏi sang trọng!

Tệ hại hơn, tiến bộ công nghệ được tô đậm nhờ vắt kiệt môi trường và người nghèo. Hàng triệu triệu máy tính và điện thoại thông minh được sản xuất nhờ sức lao động giá rẻ; nhờ kim loại, đất hiếm khai thác lên thì phá hủy môi trường sống của nhiều cộng đồng. Khi thải loại chúng, nước nghèo trở thành bãi thải chứa rác độc hại nơi trẻ em quần quật phân loại, lựa rác để bán lại các thứ tận thu cho nhà sản xuất, vốn lại thuê người biến chúng thành các món đồ công nghệ thời thượng đắt tiền.

Suy nghĩ theo hướng nhắm mắt làm ngơ các vấn đề xã hội bức bối để cao đạo luận bàn các vấn đề triết lý, riết rồi chúng ta sẽ nhìn không gian chúng ta đang sống theo kiểu: con người là thủ phạm mọi vấn nạn còn công nghệ sẽ là lời giải (nhân vật người máy Smith trong phim Matrix từng bảo con người là dịch bệnh, là ung thư của Trái đất này và ta là thuốc chữa). Từ đó mới có những suy nghĩ tải nhận thức lên siêu máy tính, đẻ ra một loại người lai máy để nhân loại bước vào một kỷ nguyên mới, lột bỏ lớp vỏ đầy tội lỗi và phiền muộn chỉ để lại ý thức không bao giờ hư hỏng lên một lớp vỏ mới do công nghệ tạo ra.

* **

Trở lại buổi nói chuyện với năm tay chủ ngân hàng đầu tư giàu có, những người đang lo cho tương lai có biến không kiểm soát được, Rushkoff khuyên họ, cách điều khiển lực lượng bảo vệ hiệu quả nhất là ngay bây giờ hãy đối xử thật tốt với họ. Phải xem bảo vệ như người thân trong gia đình, và họ càng mở rộng cách ứng xử như thế ra các nhân viên khác, đối tác, chuỗi cung ứng và toàn xã hội thì lúc đó đâu còn lo xã hội có biến.

Rushkoff viết: “Họ mỉm cười khi thấy tôi lạc quan nhưng họ không bị lời tôi thuyết phục. Họ chẳng quan tâm đến cách phòng tránh tai họa vì họ tin chúng ta đã đi quá xa. Bất kể tiền bạc và quyền lực họ đang có, không ai tin họ có thể tác động lên tương lai nữa. Họ chỉ đơn thuần chấp nhận kịch bản xấu nhất và rồi đem hết tiền bạc và công nghệ mà họ có thể huy động để bảo vệ chính họ - đặc biệt khi họ không thể kiếm một chỗ trên con tàu phóng lên sao Hỏa”.

Dù sao với người bình thường như chúng ta, ít ra không có đủ nguồn lực để lo giành chiếc vé lên sao Hỏa hay đào hầm trú ẩn, rồi thuê mướn bảo vệ, còn khá nhiều chọn lựa cho tương lai. Rushkoff nói chúng ta có thể phó mặc để trở thành một đơn vị tiêu dùng như những kẻ đứng sau công nghệ mong muốn, hay chúng ta có thể tin rằng có một lối sống hài hòa với công nghệ đợi chúng ta tìm ra. Bản chất con người không phải là mạnh được yếu thua, có tiền thì khỏi khóc, có tiền là có lối thoát. Bản chất của con người là sống chết cùng nhau. Nên tương lai của loài người có ra sao thì tất cả đều phải cùng chia sẻ cái tương lai ấy.■