Khó mà nói khu công nghiệp còn hấp dẫn

Khu công nghiệp - nghĩ khác làm khác

Phóng to

Toàn cảnh KCX Tân Thuận - KCX đầu tiên của Việt Nam - nơi đang được nhiều chuyên gia đề nghị cho chuyển đổi thành khu kinh tế tự do - Ảnh: T.T.D.

Ngoài nguyên nhân từ khủng hoảng kinh tế toàn cầu, có vấn đề rất lớn nằm ở môi trường đầu tư. Trước hết là việc đầu tư kết nối hạ tầng bên ngoài KCN rất chậm chạp và không đồng bộ, làm ảnh hưởng đến vận chuyển hàng hóa từ KCN đến bến cảng và ngược lại. Điều này xảy ra ở hầu hết khu vực Đông Nam bộ.

Các dịch vụ cung ứng cho nhà đầu tư như điện, nước, lao động… cũng chưa ổn. Đến nay, việc thiếu điện vẫn thường xảy ra dù đã được cải thiện, chất lượng lao động thấp, thiếu công nhân có tay nghề, nhà ở cho công nhân, bệnh viện, trường học phục vụ KCN đều thiếu nên khó mà nói là KCN còn hấp dẫn.

Ưu đãi đầu tư vào KCN trước đây gần như không còn. Bây giờ hoạt động trong KCN cũng ngang bằng bên ngoài, chẳng còn những chính sách khác biệt… Chưa kể, việc thuê đất hiện nay là có vấn đề. Các doanh nghiệp nhà nước được thuê đất, đầu tư xây dựng hạ tầng KCN rồi cho thuê lại chỉ được hưởng phí cho thuê và phí quản lý, tiền thuê đất gần như là thu hộ Nhà nước, nhưng chính sách thuê đất đã thay đổi sau khi nghị định 142 ra đời.

Chu kỳ tính giá thuê đất là năm năm thay đổi một lần, như vậy trong 50 năm thuê nhà đầu tư phải có ít nhất 10 lần điều chỉnh giá và không có khống chế mức điều chỉnh. Do vậy, đây là bài toán rất nan giải cho nhà đầu tư hạ tầng vì họ không thể dự tính được tiền thuê đất của mình trong 50 năm tới là bao nhiêu.

Đối với các nhà đầu tư là doanh nghiệp thuê đất trong KCN thì đây cũng là vấn đề lớn vì họ không biết giá 40-50 năm sau là bao nhiêu nên cũng không thể trù tính được giá đầu vào cho những năm sau.

Thực hiện theo nghị định 69, tiền thuê đất hiện rất cao do phải có trợ cấp chuyển đổi nghề nghiệp từ 1,5 lần trở lên. Tiền bồi thường bỏ ra ban đầu rất lớn. Hỗ trợ cho nông dân trực tiếp sản xuất trên mảnh đất bị lấy làm KCN là đúng nhưng vấn đề là có rất nhiều hình thức biến tướng.

Đất bỏ hoang nhiều năm, khi người ta nghe nói có việc hỗ trợ này thì quay lại trồng trọt qua loa trên đó để lấy tiền hỗ trợ. Chưa kể, đất đó đã được bán sang tay cho những người đầu cơ chứ không phải thật sự là nông dân trực tiếp canh tác. Cho nên việc hỗ trợ chi phí chuyển nghề phải thật sự dành cho những nông dân trực tiếp canh tác, sống chủ yếu dựa vào nghề nông trên mảnh đất đó thì mới được tính.

Chúng tôi đề nghị xem đất để hình thành KCN không tương tự như đất để hình thành khu đô thị, khu dân cư, mà cần được xem như những dự án phát triển hạ tầng để hỗ trợ phát triển kinh tế và có cơ chế để khuyến khích đầu tư lĩnh vực này.

__________

Phát triển khu công nghiệp - khu chế xuất (KCN-KCX) như thời gian vừa rồi là hệ quả của thể chế. Đó là việc ta quy hoạch vùng nhưng nhiều khi không dựa trên tầm nhìn, ý tưởng tổng thể dài hạn mà lại dựa vào quy hoạch từ các doanh nghiệp (DN) phát triển hạ tầng. Đã là DN - dù của Nhà nước hay tư nhân, trong nước hay nước ngoài - đều lấy lợi nhuận làm trọng. Đây là nguyên nhân đầu tiên dẫn đến việc hình thành các khu này tự phát và dàn trải.

Phóng to

Một góc Khu kinh tế mở Chu Lai, nơi các KCN như KCN Bắc Chu Lai vẫn đang ngổn ngang hạ tầng, thu hút đầu tư rất chậm - Ảnh: Việt Hùng

Ngoài ra, chúng ta phân bổ các KCN-KCX theo địa giới hành chính khiến các địa phương cạnh tranh, bắt chước nhau nên ở đâu cũng có KCN-KCX. Lẽ ra phải tạo được những KCN-KCX liên hoàn theo chiều dọc trong chuỗi sản xuất thì chúng ta mới chỉ dừng ở việc chỉ ra một chỗ cho nhà đầu tư xây dựng nhà máy. Vì không có sự lựa chọn ngay từ đầu với nhà đầu tư, nên cũng không có được KCN-KCX chuyên ngành và các ngành phụ trợ để phát triển một chuyên ngành nhất định trong một khu KCN-KCX.

Vì thế mới có tình trạng trong một KCN có từ nhà máy chế biến thức ăn gia súc đến nhà máy luyện thép, lắp ráp. Như vậy đương nhiên hoạt động sản xuất không có sự kết nối và liên kết. Do không có sự lựa chọn có chủ đích các nhà đầu tư vào một KCN-KCX nhất định nên chúng ta cũng không thu hút được các nhà đầu tư có khả năng nâng cao năng lực người lao động và trình độ công nghệ.

Phát triển KCN-KCX như cách đã làm không còn phù hợp. Chúng ta thường quan niệm KCN-KCX thì chỉ có sản xuất, mà không tính đến các hoạt động bình thường của cuộc sống cần có để duy trì “sinh khí” của KCN-KCX. Trên thực tế, những mô hình KCN-KCX thành công của một số nước khác đều vận hành như một thành phố thu nhỏ. Khi quy mô kinh tế và xã hội còn nhỏ thì việc KCN-KCX có một vài nhà máy, thu hút vài ngàn lao động là đủ.

Hiện nay, quy mô và không gian kinh tế mở rộng hơn nhiều thì những KCN-KCX sẽ trở nên chật chội, không thực hiện được chức năng đa dạng là khu sản xuất - đô thị với đầy đủ dịch vụ giáo dục, y tế...

Nhìn về tương lai, cần phát triển KCN-KCX theo chiều sâu bằng cách đưa chúng vào chuỗi kết nối các ngành nghề liên quan. Điều đó đặt ra yêu cầu lựa chọn những ngành nào được tập trung phát triển: điện tử, đóng tàu, gia dụng hay ôtô...? Từ đó tạo ra những “thành phố sản xuất, thành phố công nghiệp”. Ngoài ra, cần có các tiêu chí chọn nhà đầu tư sao cho họ phải giúp VN nâng cao năng lực công nghệ nội sinh, nếu không chúng ta sẽ dễ bị trở lại công đoạn gia công, không nâng cao được đóng góp của mình trong chuỗi sản xuất nhằm mang về miếng bánh to hơn.

Để chấm dứt phát triển KCN-KCX theo địa phương với tình trạng “cái gì cũng có nhưng không có cái gì bền vững”, Nhà nước phải vào cuộc chứ không chạy theo ý tưởng và lợi ích ngắn hạn của DN.

Ngoài việc quản lý và xây dựng KCN-KCX một cách phi lợi nhuận, Nhà nước cũng cần có trách nhiệm chủ động xúc tiến đầu tư theo mục đích của mình và xúc tiến đầu tư tập trung chứ không phải để cho 63 tỉnh, thành tự xoay xở. Điều này nói thì dễ nhưng làm thì khó vì quản lý và định hướng KCN-KCX gắn với lợi ích, cơ chế phân cấp phân quyền, cách thức đánh giá cán bộ, nhìn nhận kinh tế địa phương...