Kiến trúc tongkonan và di sản từ thế giới hôm qua

Đảo Sulawesi, Indonesia:

Phóng to

Người Toraja và trang phục truyền thống

Với bất kỳ ai lần đầu tiên tiếp xúc, từng căn nhà tongkonan xếp thành hàng chạy dài thẳng tắp trông giống như những chiếc ngư thuyền đang neo đậu giữa bến nước trong xanh thẫm màu sơn cước.

Toraja là dân tộc bản địa thuộc ngữ hệ Nam Đảo định cư lâu đời tại khu vực phía nam đảo Sulawesi với số dân khoảng 650.000 người, chủ yếu làm các nghề nông, ngư nghiệp và thủ công truyền thống. Họ theo Kitô giáo, một số theo Hồi giáo và các dạng tín ngưỡng bản địa khác. Trong tiếng Bugis địa phương, “toraja” nghĩa là “cư dân vùng núi”, được người Hà Lan chính thức đặt tên vào đầu thế kỷ 20 khi vùng này còn là thuộc địa.

Nhắc đến văn hóa Toraja không thể không nhắc đến mẫu kiến trúc nhà sàn tongkonan độc đáo.

Phóng to
Những mái nhà tongkonan trông giống những chiếc thuyền lướt sóng đại dương

Nhà tongkonan được xây trên trục những thân cột to cao, rắn chắc. Mái nhà lợp bằng lá, kim loại hay ngói nung, được thiết kế dáng cong hình con thuyền cao vút, kiêu hãnh. Hai mũi thuyền ở hai đầu được kéo ra và dựng cong lên một góc 45 độ, khiến tổng thể căn nhà như một chiếc thuyền bồng bềnh giữa màu xanh cây lá xung quanh.

Mặt trước nhà tongkonan thường quay về hướng bắc (hướng tổ tiên). Tường và sàn nhà thường làm bằng gỗ, được trang trí với nhiều gam màu đặc trưng (màu đen = bóng tối, chết chóc; màu trắng = thuần khiết; màu đỏ = màu máu, màu sự sống; vàng = màu mặt trời, quyền lực). Nhiều môtip trang trí được cho là mang phong cách văn hóa Đông Sơn truyền bá từ đất liền ra. Theo chiều thẳng đứng, tổng thể tongkonan chia làm ba phần: trên cùng là nơi linh thiêng dành cho tổ tiên và cất giữ các báu vật gia truyền; ở giữa là không gian sống của con người; và bên dưới sàn nhà là nơi cột gia súc.

Theo quan niệm Toraja, ba tầng không gian trong mỗi tongkonan tượng trưng cho ba tầng vũ trụ thiên giới - dương gian - địa ngục; cả căn nhà tongkonan là một vũ trụ thu nhỏ, là nơi gặp gỡ của quá khứ - hiện tại - tương lai và là nơi hội tụ của khí từ tứ phương đông - tây - nam - bắc.

Phóng to

Trang trí trong nhà (trâu: biểu trưng của thịnh vượng)

Theo từ nguyên, tongkonan bắt nguồn từ tongkon, trong tiếng bản địa có nghĩa là ngồi, ngụ ý tongkonan là nơi các thành viên gia đình ngồi lại với nhau để gìn giữ truyền thống. Vì thế, tongkonan có vị trí hết sức đặc biệt trong xã hội Toraja. Từng làng bản Toraja đều có tongkonan trung tâm (như đình, nhà rông ở Việt Nam) do người dân hợp sức xây dựng làm trung tâm sinh hoạt chính trị - xã hội - tôn giáo cộng đồng.

Theo qui định cũ, chỉ có các chức sắc mới có quyền dựng tongkonan riêng, song qui mô thường nhỏ hơn tongkonan trung tâm. Hiện nay việc xây dựng tongkonan hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tài chính của mỗi gia đình do phải mất nhiều công sức và tiền của.

Phóng to

Hang thờ trong phong tục Toraja. Tang lễ người Toraja có đông người tham dự, thường kéo dài nhiều ngày liền. Mộ táng truyền thống dạng hình thuyền, ngụ ý chở linh hồn người chết về vùng đất tổ

Giữa núi rừng hùng vĩ người Toraja lại xây nhà hình thuyền, phải chăng đó là dấu ấn sinh động còn sót lại của lục địa Đông Nam Á cổ xưa với nền văn minh trồng trọt huy hoàng đã chìm đắm giữa lòng đại dương mà không ít các học giả phương Tây (như Stephen Oppenheimer) từng đề cập?

Linh kiếm Kris trong văn hóa Đông Nam Á hải đảo

Phóng to

Quốc vương Malaysia Mizan Zainal Abindin với thanh Kris dắt bên hông

Mỗi thanh Kris là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Lưỡi Kris thường có hình lượn sóng hay dạng thẳng, biểu trưng cho hình ảnh của rắn thần Naga đang di chuyển hoặc đang nằm yên. Bề mặt lưỡi Kris được trang trí bằng một lớp vảy thép lấp lánh như hình da rắn. Biểu tượng voi thần Ganesa, vị thần may mắn và hạnh phúc, được thể hiện nơi chắn tay; còn chim thần Garuda được chạm khắc cách điệu trên cán cầm.

Một số thanh Kris được khảm ngọc, chạm vàng dành cho các vương tôn nhằm phô trương sự giàu sang, quyền lực hơn là để tự vệ. Một số thanh Kris khác được giới tăng lữ dùng trong lễ nghi phép thuật trừ tà cầu phúc.

Trong các loại khí giới truyền thống của người Nam Đảo, Kris có vai trò quan trọng nhất trong đời sống tâm linh của họ. Nó được tìm thấy phổ biến tại nhiều nơi như Indonesia, Malaysia, Philippines, miền Nam Thái Lan, miền Trung Việt Nam và Đông Timor. Ở Acceh (Indonesia) có loại dao găm cổ xưa rất nổi tiếng gọi là Kris Modjopahid, được dùng như vật trang trí cùng với bộ y phục truyền thống của nam giới. Kris được biến đổi phù hợp với văn hóa bản địa của dân tộc mình.

Kris của người Chăm ở vùng Ninh Thuận (Việt Nam) cũng có lưỡi xoắn nhưng lại là biểu trưng cho ngọn lửa của thần Shiva (thần hủy diệt), có chuôi kim loại chạm hình khỉ thần Hanuman trong tư thế ngồi bó gối, hai tay ôm lấy đầu, giống như kiểu tượng nhà mồ ở Tây nguyên.

Phóng to
Kris dạng lưỡi thẳng	Thanh Kris Modjopahid, chuôi bằng vàng khảm ngọc

Người Moro theo đạo Hồi ở quần đảo Mindanao (Philippines) sử dụng Kris cùng với chiếc khiên mây. Họ chế tạo Kris theo ba dạng chính: lưỡi thẳng hoặc hơi cong có chạm hình rắn Naga nằm ngủ; có loại thì phần lưỡi dáng gợn sóng (hình rắn đang bò); có loại thì lưỡi kết hợp một phần thẳng, một phần uốn cong hình sóng nước (hình rắn đang chuyển động từ trạng thái tĩnh sang động). Chuôi Kris chạm trổ hình đầu chim công hay chim chào mào với chiếc mỏ và chiếc mào dài hơn bình thường.

Phóng to

Kris dạng lưỡi hình rắn Naga và chắn tay hình đầu voi Ganesa

Ngày nay, nhiều gia đình dòng tộc ở Philippines, Malaysia, Indonesia và Việt Nam (dân tộc Chăm) vẫn lưu giữ những thanh Kris - bảo vật do tổ tiên nhiều đời truyền lại, có khi chúng được phong tước hiệu, nhận được nhiều sự tôn kính do những chiến công vang lừng và là niềm tự hào của chủ nhân.

Kris còn tượng trưng cho địa vị đẳng cấp xã hội hoặc sức mạnh nam tính, có khi thanh Kris lại nằm trong danh sách lễ vật của các cuộc hôn nhân theo truyền thống. Kris được giắt bên hông chú rể Indonesia trong ngày cưới. Kris còn được dùng làm binh khí đối kháng trong bộ môn penkak silat - môn võ thuật cổ truyền của Indonesia, nay đã là môn thi đấu thể thao chính trong SEA Games.

Do có những giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa tinh thần, Kris đã trở thành một loại khí giới biểu trưng cho bản sắc văn hóa của cư dân Mã Lai đa đảo. Còn Kris của Indonesia đã được UNESCO công nhận là một trong những tuyệt tác phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại vào năm 2005.