'Phương án Trung cổ' cho vấn đề AI

Một số giảng viên cho rằng họ đã tìm thấy "thuốc giải" trong một truyền thống cổ xưa: thi vấn đáp.

Trong ba năm qua, giới quản lý giáo dục đã thử nhiều biện pháp: nhắc nhở sinh viên rằng AI sẽ cản trở việc học hay khuyến khích dùng AI một cách "tích cực" để luyện tập, khám phá ý tưởng, góp ý phản hồi... nhưng kết quả hầu như bằng không. Ngay cả sinh viên giỏi, hứng thú với môn học cũng vẫn dựa vào AI để hoàn thành bài tập, không còn tự mình tìm ra điều muốn viết.

Khi AI đã lo hết phần viết lách, giải pháp khả dĩ là thay đổi hình thức giao việc cho sinh viên: bỏ dần tiểu luận, bài tập mang về, thay bằng bài viết ngay tại lớp, thi vấn đáp, hoặc kiểm tra trực tiếp.

Hồi tháng 5, The Wall Street Journal đưa tin doanh số vở làm bài thi viết (blue book) tại Mỹ đã tăng vọt trong năm học trước. Cùng lúc, nhiều cách đánh giá truyền thống đang quay lại: đối thoại kiểu Socrates, hỏi-đáp, thảo luận chéo, hoặc viết nháp bài luận ngay trong lớp rồi tuần sau sửa lại. Một số lớp dán bảng "cấm thiết bị" vì sinh viên dùng ChatGPT ngay tại chỗ; một số trường xây phòng thi không Internet, hoặc dùng phần mềm khóa trình duyệt Internet.

Nhiều giảng viên hoài nghi, cho rằng làm vậy chẳng khác gì "dạy phổ thông". Nhưng theo Clay Shirky, phó hiệu trưởng Đại học New York (NYU), đây không phải sự thụt lùi về học thuật, mà là trở lại một mô hình coi trọng quan hệ và tương tác hơn. 

Ông nhấn mạnh trong bài viết cho The New York Times: viết luận không phải truyền thống bất biến và truyền thống của đại học, và vì vậy, trước yêu cầu thời thế, có thể từ bỏ nó và quay lại hình thức khác hợp lý hơn, dù xưa cũ đến đâu.

Theo Shirky, những nền móng đầu tiên của giáo dục đại học không đặt trọng tâm vào viết luận. Đại học Trung cổ, hình thành từ hơn 1.000 năm trước, thiếu sách, chưa có in ấn và xoay quanh giảng dạy, thi vấn đáp. Các từ lecture, lecturer, lectern (giảng dạy, giảng viên, bục giảng) đều bắt nguồn từ động từ Latin lego, nghĩa là đọc. 

Dấu vết của truyền thống dựa vào nói hơn viết này vẫn còn trong chương trình tiến sĩ ngày nay: sinh viên phải qua thi vấn đáp và bảo vệ luận án viva voce, tức đối thoại trực tiếp với giám khảo. 

Hai đại học danh tiếng của Anh Cambridge và Oxford - hình mẫu cho nhiều đại học Mỹ ban đầu - mãi đến thế kỷ 18-19 mới áp dụng thi viết nghiêm túc. Các trường Mỹ thời sơ khai cũng theo truyền thống vấn đáp.

Dù vậy, "phương án Trung cổ", theo cách gọi của Shirky, này cũng gặp không ít trở ngại. Vấn đề đầu tiên, và lớn nhất, là quy mô. Với những lớp giảng đường có hàng trăm sinh viên, chuyện thảo luận trực tiếp gần như bất khả thi. 

Kế nữa, Shirky thừa nhận trong hàng trăm giảng viên NYU mà ông trò chuyện, rất ít người thích thay đổi. Một phần vì thói quen bị xáo trộn, phải soạn lại đề cương, thay đổi cách dạy. 

Nhưng sâu xa hơn, hình thức ứng khẩu, thi nói làm mất khả năng giao cho sinh viên những bài tập vừa sức nhưng phức tạp. Sinh viên tư duy chậm mà sâu sẽ bất lợi so với người phản ứng nhanh.

Sinh viên, tất nhiên, cũng không mấy hài lòng. Mất đi công cụ tiết kiệm sức là điều khó chịu; nay họ phải vất vả hơn. Với một thế hệ lớn lên cùng bàn phím, việc viết tay trong thời gian ngắn là hoàn toàn mới mẻ, thậm chí gây sốc. 

Lứa tân sinh viên 2025-2026 đã có trọn ba năm trung học đồng hành với ChatGPT; nhiều em phụ thuộc đến mức thiếu nó thì hoang mang, bối rối. Có sinh viên còn than, quay lại thi trong lớp, hạn chế thiết bị "chẳng khác nào muốn chúng em trượt vậy".

Tất nhiên không ai trong ngành giáo dục muốn sinh viên trượt. Nhưng càng không thể để họ học mà không thâu nạp được gì. Một sinh viên chép-dán bài sử thì thực chất chỉ đang học lớp 'chép-dán', chứ không phải học sử. "Nếu cách học ưa thích của họ cắt giảm công sức trí óc, nhiệm vụ của chúng ta là đưa công sức ấy quay lại" - Shirky nhấn mạnh.

Lịch sử đại học, kinh qua bao biến chuyển, cho thấy thêm một lần thay đổi nữa là tất yếu. Vở thi viết và vấn đáp sẽ song hành cùng những cải tiến hiện đại như học tích cực hay đánh giá thực chất. "Sự trở lại với phong cách trực tiếp, ứng biến, đối thoại sẽ khiến giáo dục đại học gần gũi hơn, ngẫu hứng hơn, cá nhân hơn, khôi phục cảm giác cộng đồng trong trường lớp" - Shirky kết luận. 

Cả thầy và trò rồi cũng sẽ tìm ra cách tận dụng ChatGPT theo mục đích riêng của mình, và đó có lẽ là cái kết đẹp nhất cho cuộc khủng hoảng AI trong trường học.