Biên đạo múa Bùi Ngọc Quân: Vũ công Việt đang rất "đói" trải nghiệm

Có thể nói, nhảy và múa có một sức sống mãnh liệt và hữu hình tại Việt Nam. Từ các câu lạc bộ dance sport ngoài công viên, dân vũ trong nhà văn hóa, đến sới cypher hiphop dưới chân các tòa cao ốc, nhảy múa và chuyển động dường như tiệp vào cuộc sống đương đại của người Việt. 

Tuy vậy, dưới góc nhìn tổ chức xã hội, liệu nhảy múa có được nhìn nhận nghiêm túc như một "ngành" – tức là, cần được nuôi lớn trong một hệ sinh thái dành riêng cho nó, với một tầm nhìn dài hơi, trước khi hái được quả ngọt?

Vốn trưởng thành từ khuôn phép ballet của Trường múa Việt Nam, biên đạo múa Bùi Ngọc Quân (sinh năm 1976) đã chuyển hướng theo đuổi múa đương đại trong hơn 20 năm qua. Tại châu Âu, anh làm việc tại một trong những công ty múa hàng đầu của châu Âu – đoàn Les Ballets C de la B của biên đạo Alain Platel – từ năm 2002 đến nay. 

Tại Việt Nam, anh cùng hai vũ công người Việt đang hoạt động tại châu Âu thành lập H2Q Dance Company – công ty vũ đạo hiếm hoi tại Việt Nam tập trung vào thể nghiệm trong múa đương đại, với mục tiêu xây nên cầu nối "giữa biên đạo quốc tế với vũ công trong nước, kết hợp nhảy đường phố và phương pháp biên đạo đương đại".

Tháng 8-2025, H2Q mang 129BPM - vở diễn đưa chất liệu hiphop lên sân khấu lớn bằng thủ pháp dàn dựng của múa đương đại - tới Penang (Malaysia) tham dự George Town Festival, một liên hoan nghệ thuật có tên tuổi hàng đầu châu Á. Nhân dịp này, Tuổi Trẻ Cuối Tháng trò chuyện với biên đạo Bùi Ngọc Quân về thị trường múa Việt Nam - châu Âu, những tham vọng cá nhân, cũng như lời khuyên dành cho các vũ công Việt muốn ra sàn diễn quốc tế.

Anh có nền tảng ballet chính quy, từng tham gia đoàn múa Ballet Nhà hát lớn Hà Nội, điều gì đã dẫn anh tới với múa đương đại? Khi nào anh biết đó là con đường mình muốn theo?

Đó là một quãng đường dài. Năm 1997, tôi nhận được học bổng sang Istres, Pháp để theo học chương trình Coline về múa đương đại. Đó cũng là bước chạm ngõ của tôi với múa đương đại và ngành múa châu Âu.

Mất khoảng 2-3 năm đi học rồi đi làm, tôi mới bắt đầu hiểu tầm quan trọng của tính cá nhân và sự lựa chọn cá nhân. Lối tư duy ấy không phải va chạm một lần là hiểu ngay - nó cần thời gian. Dù vậy, tôi vẫn là người Việt Nam, gắn với nguồn gốc của mình. Tôi luôn muốn chọn ra những yếu tố phù hợp nhất từ cả hai phía để phát triển công việc. Tôi nghĩ chính việc sống trong hai nền văn hóa tạo nên lợi thế: hiểu sâu cả Việt Nam và châu Âu, và đưa cả hai vào trong các tác phẩm của mình.

Ví dụ, trong vở 129BPM, tôi muốn đưa vào những cảm giác cá nhân về và sự nóng ẩm của Việt Nam. Ở châu Âu, khí hậu khô và lạnh, còn khi về Hà Nội, tôi ngay lập tức cảm nhận sự oi bức, ngột ngạt. Nó vừa khó chịu, vừa khắc sâu trong ký ức, khiến tôi nhớ rằng mình sinh ra và lớn lên ở nơi như vậy. Nó không hẳn tốt hay xấu, chỉ là một trải nghiệm mạnh mẽ, gắn liền với nguồn gốc của mình. Nhiều khi ý tưởng nghệ thuật đến từ những cảm giác rất đời thường như vậy.

Có vẻ trong ngành múa châu Âu, tính mới và trải nghiệm cá nhân của con người hết sức được đề cao?

Đúng vậy, tại châu Âu, cả thị trường lẫn văn hóa nghệ thuật đều đặt yếu tố đổi mới lên hàng đầu – sự mới mẻ luôn là điểm khởi đầu quan trọng.

Ở châu Âu, mức độ chấp nhận các đổi mới trong nghệ thuật cao hơn – người ta thường sẵn sàng đón nhận trước, rồi mới cân nhắc đến sự phù hợp. Chính điều này tạo ra sự cởi mở, việc giao thoa với các bộ môn khác cũng dễ dàng hơn, chứ ít định kiến, rằng "cái này phải thế này, cái kia phải thế kia". Đó cũng là điều tôi mong muốn được chia sẻ với các bạn trong cộng đồng Hip Hop Việt Nam. Trong múa đương đại, tôi đã thực hiện nhiều dự án tại Việt Nam, nhưng lần này tôi cảm thấy đặc biệt thú vị với những gì mình đang làm.

Ở châu Âu, nhiều công ty múa đương đại kết hợp hip hop. Nhưng với 129BPM, tôi muốn giữ nguyên chất liệu, bởi tôi cảm thấy mình không biết gì về ngôn ngữ hip hop cả. Tôi không pha trộn hip hop và múa đương đại, mà chỉ sắp đặt theo một cách khác. Một khán giả từ cộng đồng hip hop có thể nhận ra toàn bộ "từ vựng" từ bộ môn này, không lai tạp. Kể cả những yếu tố đặc trưng của văn hóa này như battle, sự mạnh mẽ, tính đối kháng… Tôi đều cố gắng giữ chúng nguyên chất nhất có thể.

Khi làm việc với các vũ công street dance, anh dùng các thủ pháp, dàn dựng của múa đương đại. Họ có phản ứng rằng "cách này không phải hip hop" không?

Có, nhưng các bạn bây giờ có độ mở khá tốt. Nhờ internet, thông tin lan rất nhanh, nên mọi người đều biết ở đâu có vở diễn nào hay. Tuy vậy, thông tin thì chưa đủ, vẫn cần trải nghiệm thực tế.

Tôi bắt đầu bằng việc đưa cho các bạn cách nhìn lại chính mình. Ví dụ: trong battle, mỗi người chỉ có 60 giây. Nhưng nếu chuyển thành một vở dài 60–70 phút thì làm thế nào để vẫn giữ được năng lượng, vẫn gắn với văn hóa đó? Câu hỏi này buộc các bạn phải thay đổi cách cảm nhận về thời gian và sự tập trung.

Khi quan sát các vũ công hip hop ở Việt Nam, tôi nhận thấy thời gian tập trung trình diễn của các bạn thường chỉ kéo dài 5–7 phút, dù là đi battle (thi đấu) hay đi diễn thương mại. Vậy nếu kéo giãn ra thành 60 phút, họ phải thay đổi cách làm việc, không thể "quần quật" như 5 phút được. Lúc đó phải tính toán, thử nghiệm, suy nghĩ. Chính điều này mở ra nhiều lựa chọn và sự sáng tạo.

Đó cũng là cách tôi mang yếu tố của sân khấu đương đại vào: không thay đổi chất liệu, mà đưa chúng ra ngoài khỏi những thói quen của xã hội hoặc cách làm việc sẵn có.

Sau dự án này, anh đánh giá thế nào về tiềm năng của vũ công Việt Nam khi bước ra thị trường múa quốc tế, cụ thể là Châu Âu?

So với sân khấu châu Âu, chúng ta vẫn còn khoảng cách. Những năm gần đây, tôi nhận thấy lớp vũ công trẻ Việt Nam - cụ thể là các bạn street dance - rất "đói" trải nghiệm. Sự "đói" này là tín hiệu tích cực. Nó khiến các bạn khao khát được gặp gỡ, tìm tòi, được thử sức ở những môi trường lớn hơn. Nhưng để làm việc ở nước ngoài, trước tiên phải bỏ tính thụ động.

Ở châu Âu, không ai nói cho bạn phải làm gì. Bạn phải đưa ra những ý tưởng thú vị để họ thấy và hỗ trợ bạn phát triển. Kỹ thuật chỉ là thứ yếu. Có nhiều biên đạo, nghệ sĩ múa đương đại không xuất thân từ trường múa. Quan trọng nhất vẫn là sự thích ứng, khả năng hiểu bản thân trong bối cảnh thế giới đương đại.

Về năng lực và trí lực, chúng ta không hề thua kém gì bạn bè quốc tế. Cái quan trọng không chỉ là kỹ thuật, mà là sự tự tin và khả năng tiếp biến, hòa nhập với các nền văn hóa khác. Nhiều bạn đã rất nỗ lực, nhưng khi ở Việt Nam, bối cảnh chính trị và văn hóa khác, nên khi làm việc cũng phải thích hợp với môi trường đó. Câu chuyện luôn quay về sự thích ứng.

Với các dự án tương lai ở Việt Nam, anh có dự định gì không?

Tôi cũng hy vọng, nhưng thật sự không dễ. Để tạo ra một dự án như thế này ở Việt Nam gặp rất nhiều trở ngại.

Người tài, người giỏi ở Việt Nam rất nhiều. Vấn đề là hoàn cảnh có cho phép họ thực hiện hay không. Ví dụ như [kiện tướng dancesport] Khánh Thi đã đưa khiêu vũ thành một môn thể thao quốc gia – điều đó nhờ hội đủ điều kiện và cả may mắn. Ở Việt Nam có nhiều người có tầm nhìn như tôi, nhưng để biến chúng thành thực tế còn cần nhiều điều kiện - nếu không sống ở nước ngoài, chưa chắc tôi đã có cơ hội làm được những gì tôi đang làm.

Ở châu Âu, tôi vẫn đều đặn dàn dựng, làm việc trong các vở diễn. Còn ở Việt Nam, tôi muốn duy trì guồng này, nhưng với quy mô nhỏ hơn, như diễn solo hoặc duo (2 người). Tôi muốn tiếp tục kết hợp street dance với âm nhạc truyền thống, để phản ánh sự giao thoa văn hóa hiện đại. Đó là hướng đi tôi sẽ tiếp tục theo đuổi, trong khả năng cho phép.

Rất hi vọng và chờ đón được xem những vở diễn tiếp theo của anh!

Tôi cũng hy vọng vậy.