Cái sự đầu tiên

Phóng to

Thế rồi một số người lấy sự kiện này xem là điểm bắt đầu cho nền điện ảnh Việt Nam. Cái khái niệm như thế nào là bắt đầu một nền điện ảnh lâu nay vẫn còn tranh luận trong giới chuyên môn. Nhưng nếu xem xét điện ảnh như một ngành công nghệ nào khác, thì dấu chỉ sự thành hình phải tính tại thời điểm ngành ấy làm ra sản phẩm đầu tiên. (Giọt dầu đầu tiên của ngành khai thác dầu Việt Nam được bảo tàng cũng là vì ý nghĩa này).

Với các ngành nghệ thuật, việc đánh dấu sự thành hình còn dài hơn: cho đến lúc sản phẩm được đưa đến với công chúng. Bởi nếu có sản phẩm nghệ thuật mà sản phẩm đó không được công chúng tiếp nhận thì cả quy trình hoạt động nghệ thuật ấy cũng trở thành vô nghĩa.

Cũng vì vậy, anh em nhà Lumière hẳn đã mày mò tìm hiểu việc ghi hình làm phim câm, bắt tay vào quay “những thước phim câm đầu tiên ở đâu đó” chán chê cả ra, nhưng cả thế giới chỉ ghi nhận thành tựu của họ vào lúc bộ phim câm đầu tiên ra mắt công chúng tại buổi chiếu đầu tiên ở Paris ngày 28-12-1895. Sự kiện đó được lấy làm điểm “bắt đầu của lịch sử điện ảnh thế giới”.

Trở lại cái buổi chiếu phim miễn phí ở Hà Nội vào ngày 28-4-1899 kia, nếu xem đây là buổi chiếu phim đầu tiên trong sự nghiệp của Gabriel Veyre ở Hà Nội thì có thể, chứ nếu bảo đây là buổi chiếu phim đầu tiên ở Việt Nam thì không đúng. Vì theo tài liệu tại thư viện riêng của giáo sư Nguyễn Văn Trung, thì trên tuần báo Nam Kỳ số 50 ra ngày 6-10-1898 đã đăng một mẩu quảng cáo với nội dung:

“Hát hình máy, tại Châu thành Chợ Lớn
(phía trước nhà quan tổng đốc Chợ Lớn)
Tối bữa nay và mỗi tối đúng 9 giờ.
Ông D’ Arc có hát hình máy hay quá sức
Bọn này là bọn hát hình cá thể và giỏi hơn hết
Thảy trên thế gian
Hát nhiều thứ tuồng
Như những tích kể sau đây:
Tuồng những kép hát tài nghề trong trào
Những thằng hề quá sức
Những hình múa tay múa chơn hay lắm
Ông Barbe bleue (râu xanh)
Nhiều lớp tuồng đẹp đẽ, đổi mau, khác xa nhau
Tuồng một người vượt biển chiêm bao.
Đồ chưng tuồng lộng lạc - Bận y phục quý trọng quá chừng
Giá tiền đi coi
Buồng (4 chỗ ngồi)… 5 đồng 00
Ghế bực nhứt… 1 đồng 00
Ghế bực nhì… 0 đồng 50
Ghế bực ba… 0 đồng 30
Lính bộ, lính thủy và con nít chưa tới 12 tuổi đi coi ngồi ghế bực nhứt, bực nhì thì trả nửa tiền mà thôi
Tám giờ tối mở cửa
Chín giờ khởi sự hát”. (*)

Như vậy, căn cứ vào lời giới thiệu: “Tối nay và mỗi tối”, có thể xem buổi chiếu phim đầu tiên (theo quảng cáo này) là tối 6-10-1898, tức sớm hơn buổi chiếu của Gabriel Veyre ở Hà Nội gần sáu tháng. Và việc tại Chợ Lớn, người dân đã bỏ tiền mua vé đi xem phim theo quảng cáo với các hạng ghế có phân biệt nhất, nhì, ba; trẻ em và lính tráng có ưu đãi… có nhiều ý nghĩa, trong đó khái quát sự hình thành thị trường giải trí rất rõ ràng.

Trong khi chưa tìm ra chứng cứ bằng văn bản học về buổi chiếu phim nào diễn ra vào trước thời gian đó, thì cái mốc 6-10-1898 nên được xem là điểm khởi đầu sự hiện diện của điện ảnh tại Việt Nam.

2. Trong quyển sách Nguyễn Văn Vĩnh là ai vừa xuất bản, ở trang 17 có viết Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút tờ Đăng Cổ Tùng Báo là tờ báo tiếng Việt đầu tiên ở Bắc kỳ. Thông tin về “sự đầu tiên” này cũng không chính xác. Thật ra cách nói “tờ báo tiếng Việt” cũng chưa rõ ràng: tờ báo có in tiếng Việt [bên cạnh các chữ tiếng khác] hay tờ báo chỉ in tiếng Việt?

Đến nay, có thể xác định tờ báo đầu tiên có sử dụng chữ Việt quốc ngữ ở Bắc kỳ là tờ Đại Việt Tân Báo, ra số đầu tiên năm 1905, do Ernest Babut (1878-1962) chủ biên, in hai loại chữ: Hán và quốc ngữ.

Tờ này tồn tại đến năm 1908. Còn tờ Đăng Cổ Tùng Báo vốn xuất thân là tờ Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo, ra số đầu tiên từ năm 1891 (Thành Thái năm thứ 3) và chỉ in bằng chữ Hán, đến năm 1907 thì Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút tờ này, đổi tên thành Đăng Cổ Tùng Báo và bắt đầu có in chữ Việt quốc ngữ bên cạnh phần nội dung in chữ Hán như cũ.

Thế thì, nội dung chữ Việt quốc ngữ do Nguyễn Văn Vĩnh cho in trên Đăng Cổ Tùng Báo ra đời sau Đại Việt Tân Báo những hai năm, không thể xem Đăng Cổ Tùng Báo là tờ báo đầu tiên có in chữ Việt được.

Cho nên, nói về cái sự đầu tiên thì rất khoan khoái, nhưng cũng nên cẩn trọng mà nghĩ đến cái sự cuối cùng của sự thật là vậy.

(*): Sâm Thương - Điện ảnh du nhập vào Việt Nam từ bao giờ?