Sức lan tỏa của 'đám cưới cầu vồng'

Ngày 1-4-2001, cộng đồng người đồng tính tại Hà Lan vỡ òa trong nước mắt lẫn tiếng reo mừng, khi những cuộc hôn nhân đồng giới đầu tiên trên thế giới chính thức được pháp luật công nhận. 

Thị trưởng Amsterdam cử hành hôn lễ cho ba cặp nam và một đôi nữ. Từng cặp đôi nắm chặt tay nhau, vừa hồi hộp vừa xúc động, trao lời thề gắn bó và cam kết thực hiện những trách nhiệm hôn nhân theo quy định của pháp luật Hà Lan. 

"Có hai lý do để vui mừng: ngày cưới và quyền được kết hôn của các bạn" - thị trưởng Job Cohen nói với các cặp đôi trong tòa thị chính Amsterdam, theo tường thuật khi đó của CBS News.

Tính đến tháng 6-2025, có gần 40 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới. Phần lớn trong số này nằm ở châu Âu và châu Mỹ, theo Trung tâm nghiên cứu Pew (Mỹ). 

Tháng 3 vừa rồi, nhân dịp kỷ niệm 25 năm kể từ khi những cuộc hôn nhân đồng giới đầu tiên được một quốc gia chính thức công nhận, Pew cũng công bố báo cáo tổng hợp về mức độ phổ biến của hôn nhân đồng giới cũng như thái độ của công chúng đối với vấn đề này trên toàn cầu.

Những đổi thay tích cực

Sau Hà Lan, Bỉ là quốc gia tiếp theo hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới (2003), rồi đến Canada và Tây Ban Nha (2005). Gần nhất có Estonia, Hy Lạp và Nepal (2024), cùng Liechtenstein và Thái Lan (2025).

Tại những nơi đã hợp pháp hóa, các cuộc hôn nhân đồng giới thường chỉ chiếm dưới 4% tổng số kết hôn mỗi năm. Tỉ lệ cao nhất, ở Tây Ban Nha, cũng chỉ 3,4% và thấp nhất là ở Ecuador - 0,4% (2011).

Theo các khảo sát của Pew trong giai đoạn 2022-2023, có sự khác biệt rất lớn giữa các quốc gia về thái độ đối với hôn nhân đồng giới. Mức ủng hộ cao nhất được ghi nhận tại Thụy Điển, với 92% người trưởng thành cho biết họ phần nào hoặc hoàn toàn ủng hộ việc hợp pháp hóa so với chỉ 2% ở Nigeria. Mỹ có sự chuyển biến thái độ mạnh mẽ nhất: từ 35% ủng hộ và 57% phản đối năm 2001 sang 63% ủng hộ và 34% phản đối năm 2023.

Tại 25 quốc gia được Pew khảo sát trong năm 2025, nhiều người cho rằng đồng tính là "có thể chấp nhận về mặt đạo đức" hoặc "không phải là một vấn đề đạo đức". Về khía cạnh này, khác biệt giữa các quốc gia vẫn rất lớn. 

Tỉ lệ người trưởng thành cho rằng đồng tính là điều có thể chấp nhận hoặc không phải là vấn đề đạo đức tại Thụy Điển, Đức, Tây Ban Nha và Hà Lan đều trên 90%; nhưng ngược lại, 96% người Nigeria và 93% người Indonesia cho rằng điều này là không thể chấp nhận về mặt đạo đức.

Pew nhận xét: nhìn chung, những nơi có tỉ lệ cao người xem đồng tính là không thể chấp nhận cũng thường là những nơi chưa hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới. Và cũng vậy, mức độ ủng hộ hôn nhân đồng giới thường cao hơn ở những nơi đã hợp pháp hóa hình thức hôn nhân này.

Chiến thắng cho cả trẻ em lẫn xã hội

Theo Pew, khoảng 7/10 người trưởng thành LGBTQ+ đang có bạn đời đồng giới ở Mỹ cho rằng phán quyết Obergefell v. Hodges năm 2015 - khi Tòa án Tối cao Hoa Kỳ hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới - đã khiến xã hội cởi mở hơn với các cặp đôi đồng giới.

Trước phán quyết Obergefell năm 2015, những người phản đối từng liên tục cảnh báo về các hệ lụy nghiêm trọng và tức thì nếu hôn nhân đồng giới được công nhận trên toàn quốc. 10 năm sau, nhiều chiến dịch mới tiếp tục lặp lại những lập luận rằng việc công nhận hôn nhân đồng giới có thể gây tổn hại đến trẻ em, thậm chí ảnh hưởng đến sự bền vững của các cuộc hôn nhân dị tính. 

"[Năm 2015] các lo ngại này đã không có cơ sở, và hơn 10 năm sau, dữ liệu thực tế tiếp tục cho thấy những nỗi lo này là không có căn cứ" - Benjamin Karney, giáo sư tâm lý xã hội tại Đại học California, Los Angeles (UCLA), khẳng định trong bài viết cho tờ Los Angeles Times ngày 14-4-2026.

Năm 2024, giáo sư Karney và đồng nghiệp tại UCLA cùng một nhóm nhà khoa học thuộc Rand Corporation đã thực hiện nghiên cứu tổng quan, rà soát lại những gì giới khoa học xã hội đã tìm hiểu được trong suốt hai thập niên về tác động của việc hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới. Kết quả: 96 nghiên cứu độc lập đều cho thấy không có bằng chứng nào ủng hộ những lo ngại ấy. 

"Nghiên cứu tổng quan của chúng tôi không tìm thấy bất kỳ công trình nào ghi nhận các tác động tiêu cực đáng kể từ việc hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới. Ngược lại, nhiều nghiên cứu còn chỉ ra những hệ quả tích cực rõ rệt" - Karney viết.

Theo đó, đối với các cặp đôi đồng giới, việc hôn nhân được pháp luật công nhận đi kèm nhiều thay đổi tích cực: mối quan hệ bền vững hơn, sức khỏe thể chất và tinh thần được cải thiện, tình hình tài chính ổn định hơn và sự gắn kết với gia đình cũng chặt chẽ hơn. 

"Với con cái của họ, nghiên cứu tổng quan của chúng tôi không ghi nhận bất kỳ tác động tiêu cực nào; ngược lại, việc hôn nhân của cha mẹ được công nhận còn giúp nhiều trẻ em có thêm cơ hội tiếp cận bảo hiểm y tế" - tác giả nhấn mạnh.

Còn với xã hội nói chung, các bang đã công nhận hôn nhân đồng giới trước phán quyết Obergefell ghi nhận mức tăng trưởng kinh tế tốt hơn, đồng thời tiết kiệm đáng kể chi phí chăm sóc sức khỏe so với những bang chưa công nhận. 

Lập luận của phe phản đối, rằng công nhận hôn nhân đồng giới sẽ làm suy yếu sự gắn bó với hôn nhân của các cặp đôi khác giới, cũng không được thực tế bảo chứng.

Theo Karney, qua phân tích dữ liệu điều tra dân số cùng nhiều nguồn khác, không tìm thấy bất kỳ tác động nào của việc công nhận hôn nhân đồng giới lên các chỉ số như tỉ lệ kết hôn, sống chung và ly hôn ở cấp bang. 

"Điều đó cũng dễ hiểu: khi các cặp đôi khác giới đưa ra quyết định cho mối quan hệ của mình, họ hầu như không bị ảnh hưởng bởi việc các cặp đồng giới đang làm gì" - Karney giải thích.

Cuối bài viết - với nhan đề tự tin "Kết quả nghiên cứu đây rồi: hôn nhân đồng giới là chiến thắng cho cả trẻ em lẫn xã hội" - Karney nhấn mạnh nếu việc cho phép các cặp đồng giới kết hôn thực sự gây ra hệ lụy, thì hơn 20 năm qua hẳn đã có đủ bằng chứng rõ ràng, song thực tế là "dù có cố tìm vẫn không xuất hiện bằng chứng nào về tác động tiêu cực".

Con đường phía trước

Từ phán quyết thông qua đạo luật tiên phong ở Hà Lan 25 năm trước, việc công nhận hôn nhân đồng giới vẫn là vấn đề được nhiều quốc gia tiếp tục cân nhắc.

Tại Nhật Bản, từ năm 2019, các cặp đôi đồng giới đã đệ trình tổng cộng 6 vụ kiện tại 5 tòa án cấp quận, cho rằng việc Bộ luật Dân sự và Luật Hộ tịch không công nhận hôn nhân đồng giới là vi hiến.

Trong đơn kiện yêu cầu bồi thường, các nguyên đơn cho biết họ phải chịu nhiều bất lợi khi không được pháp luật công nhận là một gia đình, từ đó bị hạn chế các quyền như thừa kế hay ưu đãi thuế, theo báo Asahi Shimbun.

Tháng 3 vừa qua, Tòa án Tối cao Nhật Bản quyết định thụ lý toàn bộ các vụ kiện này và dự kiến sẽ đưa ra một phán quyết thống nhất về tính hợp hiến của vấn đề, có thể vào năm tài khóa 2026 (kéo dài đến hết tháng 3-2027). 

Theo Asahi Shimbun, các cuộc tranh luận về hôn nhân đồng giới tại Quốc hội Nhật Bản vẫn chưa có nhiều tiến triển. Chính phủ nước này cho rằng khung pháp lý hiện hành không vi phạm Hiến pháp. Tuy nhiên, nếu Tòa án Tối cao kết luận các quy định liên quan là vi hiến, chính phủ sẽ buộc phải xem xét lại toàn bộ hệ thống hôn nhân.

Cũng trong tháng 3, Tòa Hành chính tối cao Ba Lan ra phán quyết, tuyên bố Ba Lan sẽ công nhận các cuộc hôn nhân đồng giới được đăng ký hợp pháp ở các quốc gia khác trong Liên minh châu Âu (EU). 

Theo AFP, quyết định này xuất phát từ việc một cặp đôi người Ba Lan kết hôn tại Đức năm 2018 nhưng bị từ chối đăng ký kết hôn khi chuyển về sống tại Warsaw, với lý do Hiến pháp Ba Lan định nghĩa hôn nhân là sự kết hợp giữa một nam và một nữ. 

Phán quyết mới được xem là một dấu mốc quan trọng đối với quyền LGBTQ+ tại một trong những quốc gia có quan điểm xã hội bảo thủ nhất trong khối (chỉ 31% người Ba Lan ủng hộ hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới).

Tại Việt Nam, câu chuyện công nhận các quan hệ đồng giới từ nước ngoài cũng bắt đầu đặt ra bài toán pháp lý tương tự. 

Tại phiên thảo luận về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) sáng 9-4, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (đoàn Hà Nội) đặt vấn đề: công dân Việt Nam đã kết hôn đồng giới hợp pháp ở nước ngoài, song khi về Việt Nam sinh con và làm thủ tục khai sinh, các gia đình này có thể gặp vướng mắc do pháp luật trong nước chưa có quy định rõ ràng để xử lý. 

Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý cần giải quyết để đảm bảo trẻ em có đầy đủ người đại diện pháp luật, quyền thừa kế và sự bảo trợ toàn diện từ gia đình thực tế của mình.

Nhiều hội nhóm về cộng đồng LGBTQ+ trong nước đã hoan nghênh thảo luận trên nghị trường về việc công nhận về mặt pháp lý đầy đủ cả hai cha/mẹ trong gia đình đồng giới. "Đây là một tín hiệu cực kỳ tích cực, cho thấy những nỗ lực bền bỉ của cộng đồng đang dần chuyển hóa thành những thảo luận chính sách quan trọng ở cấp cao nhất. Một bước tiến lớn cho sự công bằng, nhân văn và tình yêu thương" - Tôi Đồng Ý, chiến dịch truyền thông do Viện iSEE và Trung tâm ICS quản lý, viết trên Facebook chính thức.