53 năm phát hiện Sâm Ngọc Linh: "Quốc bảo" vẫn còn lắm gian nan

Cuộc hội thảo về sản phẩm "quốc bảo" này, có sự đồng hành của Công ty TNHH sâm Ngọc Linh K5, Vingin (Vietnammese Ginseng), diễn ra trong bối cảnh sâm Ngọc Linh đang rớt giá chưa từng có trên thị trường, khi giảm khoảng 50% so với 2-3 năm trước (loại 10 củ/kg còn khoảng 135 triệu đồng/kg, trong khi 2-3 năm trước giá là trên 250 triệu đồng/kg). 

Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Minh Đức, người có gần nửa thế kỷ nghiên cứu sâm Ngọc Linh, luôn khẳng định sâm Ngọc Linh chỉ thật sự trở thành sản phẩm quốc gia (được Chính phủ phê duyệt là sản phẩm quốc gia vào tháng 6-2017) khi nào nó không còn nằm ở chót vót trên cao, không còn chỉ là sản phẩm dành cho người giàu. Tuy nhiên, trước diễn biến sâm Ngọc Linh rớt giá trên thị trường như hiện nay, ông Đức lại không vui trọn vẹn.

Rớt giá bất thường

Phát biểu tại nhiều hội thảo về sâm Ngọc Linh, ông luôn cho rằng loài sâm quý này của Việt Nam chỉ có thể là "quốc bảo" khi nào nó rẻ như nhân sâm Hàn Quốc, Trung Quốc. Vậy tại sao bây giờ nó đang rẻ hơn 2-3 năm trước đến khoảng 50% thì ông lại không vui?

Tôi băn khoăn là vì đây là một sự rớt giá bất thường. Chúng ta hãy lấy câu chuyện nhân sâm của Hàn Quốc để soi chiếu. Thuở xa xưa, nhân sâm là sản phẩm dành cho người giàu có, quyền thế. 

Nhưng, nhờ chính sách đúng đắn, mạnh mẽ của chính phủ Hàn Quốc từ thập niên 1950-1960, nhân sâm đã được nghiên cứu, mở rộng vùng trồng, giúp nguồn cung dồi dào, làm ra lượng lớn sản phẩm để phục vụ quảng đại quần chúng.

Ngay như chúng ta ngồi tại Việt Nam, giờ đây mua nhân sâm tươi Hàn Quốc loại 1 giao tới tận nhà, chất lượng đảm bảo cũng chỉ có vài triệu đồng/kg. Trong khi đó, diễn biến sâm Ngọc Linh rớt giá như hiện nay đâu phải do nguồn cung dồi dào, do vùng trồng được mở rộng. 

Cây sâm Ngọc Linh vẫn loanh quanh trồng ở núi Ngọc Linh thuộc hai tỉnh Quảng Ngãi (Kontum trước đây), Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) với diện tích tăng dần trong những năm gần đây nhưng không tức thời tạo ra sản phẩm, tỉ lệ hao hụt trong quá trình trồng do sự đỏng đảnh của cây, do thời tiết… vẫn chưa cải thiện nhiều.

Các doanh nghiệp, nhà quản lý, người trồng sâm Ngọc Linh nêu ra những lý do khiến sâm Ngọc Linh rớt giá như nạn hàng giả ngày càng hiêm trọng... theo ông còn lý do nào khác không?

- Đúng là câu chuyện hàng giả ngày càng nghiêm trọng. Tôi trao đổi với các anh quản lý thị trường ở Kontum đã mắt thấy tai nghe những vụ sâm Lai Châu có xuất xứ từ Trung Quốc được vận chuyển vào Kontum để đội lốt sâm Ngọc Linh. 

Nên nhớ sâm Lai Châu chất lượng cao trồng tại Việt Nam có giá khoảng 30 triệu đồng/kg, còn trồng tại Vân Nam (Trung Quốc) khi vào mùa chỉ có giá hơn 1 triệu đồng/kg, thậm chí rẻ hơn. Loại này nhập tiểu ngạch vào Việt Nam, chở về Kontum, Quảng Nam được rao bán dưới tên sâm Ngọc Linh hơn 100 triệu đồng/kg. 

Nạn sâm Ngọc Linh giả hoành hành khiến niềm tin người tiêu dùng giảm sút. Chỉ một tuần trước khi tổ chức hội thảo khoa học kỉ niệm 53 năm ngày tìm ra cây sâm Ngọc Linh, có một người dự định mua một lô sâm trị giá hàng trăm triệu đã mang mẫu đến nhờ tôi kiểm nghiệm xem có đúng sâm Ngọc Linh hay không, kết quả là không phải.

Tuy nhiên, có một diễn biến mới trong việc gom sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, sâm Langbiang và sâm Puxailailen vào chung "mái nhà" sâm Việt Nam. Theo tôi, chúng ta cần bàn luận, cân nhắc kỹ hơn.

Ông có thể nói rõ hơn?

- Nói cho dễ hiểu, sâm Ngọc Linh là một loài cây đặc hữu của Việt Nam. Phải nói rằng đây là một món quà quý của thiên nhiên ban tặng cho Việt Nam chúng ta. 

Sâm thường chỉ có ở xứ lạnh, vậy mà ở xứ nhiệt đới như Việt Nam bỗng dưng có loài sâm Ngọc Linh là một điều vô cùng độc đáo và thú vị. Khi mới phát hiện, sâm Ngọc Linh là loài sâm Panax mọc tự nhiên ở gần xích đạo nhất (vĩ tuyến 15).

Trong khi đó, sâm Lai Châu đâu chỉ có ở Việt Nam. Năm 2003, Trung Quốc đã công bố khoa học, trước cả Việt Nam về loài sâm này. 

Và họ đã có bước đi rất dài trong việc phát triển nó. Tại Vân Nam, vùng đã có kinh nghiệm trồng Tam thất, việc trồng sâm Lai Châu rất phát triển, nhờ đó, khi vào mùa thu hoạch, loài sâm này có giá chỉ hơn 1 triệu đồng/kg.

GS.TS. Nguyễn Minh Đức sinh năm 1955, tốt nghiệp khoa Dược (Đại học Y Dược TP.HCM) năm 1979, nguyên Trưởng Ban nghiên cứu Khoa học Đại học Y dược TP.HCM, nguyên Trưởng Khoa Dược Đại học Tôn Đức Thắng, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Dược học Việt Nam. Ông tham gia nhóm nghiên cứu sâm Ngọc Linh của cố PGS. TS. Nguyễn Thới Nhâm từ năm 1980.

Luận văn tiến sĩ viết bằng tiếng Anh của GS. Nguyễn Minh Đức, Chemical Study on the Saponin Composition of Vietnamese Gingseng, Panax vietnamensis Ha et Grushv (Nghiên cứu về thành phần Saponin của sâm Việt Nam, Panax vietnamensis Ha et Grushv), đã được bảo vệ thành công ở Viện Khoa học Dược, Trường Y, Đại học Hiroshima, Nhật Bản vào năm 1994.

Quan điểm của tôi là sâm nào cũng nên được trân trọng, nhưng phải rõ ràng. Nên thận trọng cân nhắc khi đưa sâm Lai Châu (Trung Quốc gọi là dã tam thất, tức tam thất hoang) vào chung "mái nhà" sâm Việt Nam với sâm Ngọc Linh và sâm Liangbiang, vốn là sâm đặc hữu của nước ta. 

Cái mà người ta cũng có, thậm chí có trước mình (căn cứ công bố khoa học), phát triển hơn mình về mọi mặt thì không nên gọi là sâm Việt Nam, nhất là trong các tài liệu pháp lý (Dược điển Việt Nam, quyết định công nhận sản phẩm quốc gia).

Sâm Lai Châu có hình thức dạng giống sâm Ngọc Linh, thành phần hóa học tuy tương tự nhưng vẫn có những khác biệt có thể phân biệt được về mặt khoa học. Đặc biệt, khác biệt lớn nhất là giá trị trên thương trường.

Nhập một sản phẩm chỉ vài triệu đồng vào chung với sản phẩm có giá hàng trăm triệu, mà chúng lại khá giống nhau về hình dạng thì làm sao ngăn được sự nhầm lẫn và nạn hàng giả ngày càng phát triển.

Nghiên cứu khoa học còn nhiều khó khăn

Gặp gỡ những người quan tâm đặc biệt, có hoạt động liên quan đến sâm Ngọc Linh, tôi nghe nhiều về hai chữ "niềm tin". Nghĩa là người tiêu dùng ở Việt Nam chưa có niềm tin đủ lớn về sâm Ngọc Linh, hoặc có rồi cũng đôi lúc lung lay. Ông nghĩ do đâu?

- Nhiều người đều biết sâm tốt cho sức khỏe, đặc biệt người lớn tuổi và người bệnh. "Sâm, nhung, quế, phụ" là 4 vị thuốc bổ hàng đầu của y học cổ truyền. Nhưng về phương diện y học, sâm tuy tốt nhưng không phải là thuốc vạn năng chữa mọi bệnh tật, kể cả ung thư như bị thổi phồng. 

Sâm Việt Nam cũng vậy. Việc quảng bá các sản phẩm sâm quá mức, không kiểm soát, trái với thực tế... có thể dẫn đến suy giảm niềm tin. So với người Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, nơi già trẻ, lớn bé đều dùng sâm rộng rãi, người Việt Nam chưa có văn hóa dùng sâm. 

Vì vậy cần từng bước tạo văn hóa dùng sâm trong cộng đồng, bằng cách thông tin, quảng bá đúng thực chất. Thêm nữa, cần kiểm soát chất lượng sâm chặt chẽ, minh bạch … bằng các tiêu chuẩn khoa học chuẩn mực. Điều này cần vai trò của Nhà nước và các cơ quan chức năng.

Người ta cũng cho rằng có vai trò của giới khoa học nữa, ông nghĩ sao?

- Cũng có phần đúng thôi. Ngồi nhìn lại 53 năm đã qua, kể từ khi dược sĩ Đào Ngọc Long tìm ra cây sâm Ngọc Linh vào ngày 19-3-1973, thời kỳ nghiên cứu khoa học mạnh mẽ nhất chính là thời của thầy chúng tôi, cố TS Nguyễn Thới Nhâm.

Vào cái thời tưởng là khó khăn nhất về điều kiện kinh tế (sau khi đất nước thống nhất), thầy Nhâm đã tìm đủ mọi cách để kiếm tiền, kiếm cơ hội cho các học trò như anh Trần Công Luận (giáo sư, tiến sĩ, nguyên Giám đốc Trung tâm Sâm và Dược liệu TP.HCM) đi Ba Lan, tôi đi Nhật để học hỏi, nghiên cứu.

Năm 1992, thầy Nhâm đã tạo cơ hội, tin tưởng giao trách nhiệm cho tôi sang trường Đại học Hiroshima - nơi quy tụ các nhà khoa học hàng đầu thế giới về nghiên cứu sâm. Chính Hàn Quốc cũng đưa người sang đây để học tập, nghiên cứu về nhân sâm. 

Năm 1994 tôi đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại đây với công trình nghiên cứu về thành phần hóa học của sâm Ngọc Linh. Chính cái giai đoạn tưởng là khó khăn nhất thì lại là giai đoạn có nhiều nghiên cứu khoa học nhất về sâm Ngọc Linh.

53 năm tìm ra cây sâm Ngọc Linh, với ông thì đã có đến 45 năm gắn bó với nó. Nhìn lại, theo ông, chúng ta đi nhanh hay chậm trong việc phát triển một sản phẩm quý thành thương hiệu quốc gia như Chính phủ đã phê duyệt?

- Nói để an ủi nhau thì nhìn lại cái ngày cây sâm Ngọc Linh được người Xơ Đăng gọi là "thuốc giấu", rồi khi dược sĩ, lương y Đào Ngọc Long tìm ra nó đến bây giờ đã có thị trường, có vài chục sản phẩm…, thì rõ ràng là có phát triển. Nhưng là một nhà khoa học gắn bó với cây sâm, tôi cho là chậm.

Cây sâm Ngọc Linh chính thức được công bố tên khoa học là Panax vietnammensis Ha & Grushv vào năm 1985 tại Viện Thực vật Kamarov (Liên Xô cũ) bởi TS Hà Thị Dung và người thầy là ông I. V. Grushvistky tính đến nay đã hơn 40 năm. 40 năm ấy là khoảng thời gian để Hàn Quốc đưa nhân sâm trở thành thương hiệu quốc tế, mang lại giá trị lớn về kinh tế, văn hóa cho Hàn Quốc.

Tìm hiểu về sự phát triển của nhân sâm Hàn Quốc, tôi thấy chúng ta đi quá chậm. Vào thập niên 1960, Hàn Quốc còn nghèo, chính phủ tuy xác định phải phát triển nhân sâm nhưng không có tiền để chu cấp cho các nhà khoa học (cử đi Nhật học, đầu tw nghiên cứu khoa học).

Thế là họ thành lập viện nghiên cứu sâm và thuốc lá. Sâm thì lúc ấy không tạo ra tiền nhiều, nhưng thuốc lá thì có. Chính tiền từ thuốc lá đã tạo điều kiện cho nhân sâm phát triển một cách toàn diện, từ nông nghiệp đến dược phẩm. 

Nhờ đó, việc trồng sâm của họ đã phát triển mạnh về quy mô và năng suất, về lĩnh vực dược thì cũng có hàng trăm công trình nghiên cứu hiệu quả để tạo niềm tin cho người tiêu dùng. 

Sau khi sâm thành công rồi thì họ tách khỏi thuốc lá, tiến hành cổ phần hóa, hiện trở thành Tổng Công ty Sâm Hàn Quốc (Korean Ginseng Corporation, thường biết đến với tên gọi Công ty sâm Chính phủ) với doanh số sản phẩm từ sâm hàng tỉ đô la mỗi năm.■