Trung Quốc: Để tránh "dư thừa bằng cấp, thiếu hụt kỹ năng"

Đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt cho các công việc văn phòng truyền thống và nhu cầu ngày càng tăng về các kỹ năng thực tế, ngày càng nhiều thanh niên Trung Quốc đang chuyển sang thực tiễn của đào tạo nghề, thay vì theo đuổi các bằng cấp đại học chung chung.

Học lại nghề

Một bài trên tờ Caixin vào giữa tháng 9-2025 kể một chuyện tưởng đâu riêng biệt nhưng lại phổ biến ở Trung Quốc hiện nay. Gao Shenghan, sáu năm sau khi cầm trên tay tấm bằng cử nhân biểu diễn nhạc cụ, lại quay lại ghế nhà trường, nhưng không phải cô học sau đại học, mà đi học Cao đẳng. Lần này, cô là sinh viên năm nhất tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công thương Bạch Vân Quảng Châu với chuyên ngành hoàn toàn mới: thời trang.

Kể từ khi tốt nghiệp đại học, Gao đã lăn lộn qua đủ các nghề: dạy nhạc, quản lý nhà hàng và cả mở shop quần áo. Rốt cuộc, chính niềm đam mê với trang phục cùng khao khát nâng cao năng lực cạnh tranh khi tìm việc đã thôi thúc cô thực hiện điều mà người Trung Quốc hay gọi là "học lại nghề" - quay trở lại trường lớp để được đào tạo kỹ thuật nghề.

Xu hướng này đã xuất hiện trong vài năm qua. Theo tờ South China Morning Post đầu năm 2024, Học viện Công nghệ Lĩnh Nam Quảng Đông, một trường cao đẳng nghề ở trung tâm thương mại phía nam Quảng Châu, đã tiếp nhận ít nhất 150 sinh viên có bằng cử nhân trở lên theo học trong hai năm trước đó.

Đó không chỉ là câu chuyện của riêng một trường cao đẳng nghề nào đó. Một cuộc khảo sát năm 2024 từ cổng thông tin việc làm Zhaopin.com được trang Yicai dẫn lại cho thấy khoảng 52% số người tốt nghiệp tin rằng quay lại trường nghề sẽ giúp họ dễ kiếm việc hơn. Họ nhận định rằng thị trường hiện nay đang "khát" những nhân sự có tay nghề vững và khả năng làm việc thực tế.

Sự thay đổi thái độ đối với nghề nghiệp hiện được chính phủ Trung Quốc ủng hộ mạnh mẽ. Bắc Kinh đang tích cực thúc đẩy giáo dục nghề nghiệp nhằm giải quyết sự mất cân bằng cấu trúc nghiêm trọng: dư thừa sinh viên tốt nghiệp đại học cạnh tranh cho các công việc bàn giấy và thiếu hụt trầm trọng, kéo dài các kỹ thuật viên lành nghề và nhân viên thực hành cần thiết để thúc đẩy nền kinh tế hiện đại hóa nhanh chóng của Trung Quốc.

"Kỹ" nào cũng cần

Theo The Economist, vào tháng 6-2025, chính phủ Trung Quốc đã phát động chiến dịch nâng cao kỹ năng cho thêm 30 triệu người lao động vào năm 2027, đặc biệt là những người "cần thiết khẩn cấp cho sự phát triển công nghiệp trong các lĩnh vực như công nghệ biển sâu và 'nền kinh tế tầm thấp' (máy bay không người lái, taxi bay và những thứ tương tự)".

Theo hệ thống giáo dục Trung Quốc, học sinh trải qua 9 năm giáo dục bắt buộc bao gồm 6 năm tiểu học và 3 năm trung học cơ sở. Sau đó, họ có thể chọn vào trung học phổ thông để thi kỳ thi đại học gắt gao (gaokao) hoặc đi hướng vào trường trung cấp nghề rồi lên cao đẳng nghề. Năm 2020, khoảng 35% học sinh đăng ký vào các trường cao đẳng nghề, số còn lại vào đại học.

Tuy nhiên, lĩnh vực giáo dục đại học của Trung Quốc đã phát triển quá lớn và quá nhanh. Nhiều sinh viên tốt nghiệp đang chật vật tìm việc làm, và khoảng 17% thanh niên Trung Quốc trong độ tuổi 16-24 (không bao gồm sinh viên đang đi học) bị thất nghiệp tính đến tháng 10 năm nay. Số này bao gồm rất nhiều người trẻ có bằng cấp ấn tượng. Tuy nhiên, nền kinh tế thứ hai thế giới lại trong tình trạng thiếu hụt lao động lành nghề.

Chính phủ Trung Quốc nhận thức được rằng họ cần những nhà khoa học và kỹ sư xuất sắc nếu muốn thống trị các công nghệ tương lai. Nhưng bên cạnh đó, họ cũng nhận ra rằng cần một đội quân kỹ thuật viên hùng hậu để vận hành tất cả robot, trung tâm dữ liệu và các thiết bị hiện đại khác. Theo dự báo chính thức, Trung Quốc sẽ thiếu hụt 30 triệu lao động dạng này vào năm 2025.

Tiến sĩ Peter Gu (Đại học Victoria Wellington) nhận định với The Straits Times (Singapore) vào cuối năm 2024 rằng giáo dục đại học Trung Quốc đã trở nên quá "đồng nhất". Ông Gu cho rằng nền kinh tế cần các nhà khoa học hàng đầu, nhưng nó cũng cần nhiều kỹ sư thực tiễn và công nhân lành nghề hơn để biến phát minh thành công cụ hữu ích.

Giáo sư Xiong Bingqi (Viện Nghiên cứu Giáo dục Thế kỷ 21) cũng cho The Straits Times biết sức hấp dẫn của giáo dục nghề phụ thuộc vào chất lượng khóa học và nhận thức xã hội. Chính vì vậy, các trường cao đẳng nghề của nước này đang được nâng cao để đáp ứng nhu cầu này với chương trình giảng dạy được cập nhật, đặc biệt trong các lĩnh vực như AI, sản xuất thông minh và chăm sóc sức khỏe.

Vào ngày 12-12-2024, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã công bố bộ 40 chuyên ngành nghề mới, đây là đợt mở rộng lớn nhất kể từ năm 2021. Hơn một nửa số khóa học nằm trong lĩnh vực công nghệ số hoặc sản xuất tiên tiến như sản xuất thiết bị hàng không vũ trụ, AI, vật liệu mới và y sinh, cùng các chương trình về kỹ thuật và công nghệ hạt nhân, xây dựng đất nông nghiệp chất lượng cao, tái chế tài nguyên.

Phóng viên The Economist chứng kiến tại Học viện Kỹ thuật Hàng Châu, hơn 6.000 học sinh trong độ tuổi từ 14 đến 20 đang học cách vận hành máy bay không người lái, sản xuất nam châm đất hiếm, bảo trì xe điện và robot công nghiệp. 

Đây chỉ là một phần trong khoảng 34 triệu người trẻ đang theo học trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp của Trung Quốc. Con số này bao gồm thanh thiếu niên tại các trường trung học nghề, cũng như sinh viên tại các trường cao đẳng sau trung học hoạt động song song với các trường đại học.

Tiến sỹ Gu cũng đánh giá việc bổ sung các chuyên ngành công nghệ cao cho các trường cao đẳng nghề là chiến lược tốt, nhưng cảnh báo rằng trừ khi cơ hội việc làm và mức lương của sinh viên nghề được coi trọng ngang bằng sinh viên đại học. Còn không giáo dục nghề sẽ vẫn mãi là "người em hạng hai".

Chuyển dịch từ trên xuống

Trong nhiều thế hệ, truyền thống trọng khoa bảng ở Trung Quốc quan niệm con đường dẫn đến thành công là bằng đại học danh giá, được tượng trưng bằng kỳ thi tuyển sinh quốc gia gaokao đầy gian khổ. 

Giáo dục nghề nghiệp thường được coi là giải pháp cuối cùng cho những học sinh học kém. Các lớp học nghề ở Trung Quốc chịu định kiến là nơi tập trung những học sinh không nghiêm túc, cũng như ở nhiều quốc gia khác. Người học và phụ huynh thường coi các cơ sở cũng như trường dạy nghề là nơi thiếu kinh phí và quản lý kém.

Kể từ năm 2022, Trung Quốc đã tiến hành cải tổ lớn hệ thống giáo dục nghề nghiệp, bao gồm việc sửa đổi luật để đưa giáo dục nghề nghiệp lên vị thế ngang hàng với giáo dục phổ thông. Bắc Kinh cũng đang tạo ra các con đường tốt hơn cho người lao động lành nghề, bao gồm một hệ thống phân loại kỹ năng nghề tám bậc mới, mang lại mức lương cao hơn và nhiều cơ hội thăng tiến hơn.

The Economist đã ghi lại các nỗ lực của truyền thông Trung Quốc nhằm thay đổi nhận thức xã hội về đào tạo nghề. "Đã từng có thời, quan niệm 'lao động trí óc (cổ cồn trắng) ưu việt hơn lao động chân tay (cổ cồn xanh)' đã ăn sâu bám rễ" - Nhân dân Nhật báo, cơ quan ngôn luận của đảng, lưu ý vào tháng 7 - Nhưng giờ đây, khi giáo dục đại học trở nên phổ cập, mối tương quan mạnh mẽ giữa bằng cấp học thuật và việc làm đang bị phá vỡ".

Tháng 8-2025, tờ Nhật báo Thanh niên Trung Quốc dẫn lời một nhà nghiên cứu của Bộ Giáo dục kêu gọi người dân suy nghĩ lại về các giá trị đã dẫn đến "sự dư thừa bằng cấp và thiếu hụt kỹ năng". Bắc Kinh đang cố gắng thuyết phục nhiều người rằng đào tạo nghề có thể mang lại công ăn việc làm tốt. 

Trả lời phỏng vấn The Economist Gerard Postiglione, giáo sư danh dự về giáo dục tại Đại học Hồng Kong, cho rằng các quan chức Trung Quốc ngày càng khuyến khích việc tạo ra các bằng cử nhân định hướng ứng dụng tại các trường đại học cấp thấp. Và nhiều trường cao đẳng trước đây thuần túy là trường nghề giờ đây đang được phép cấp một số bằng cử nhân.

Chưa hết, theo trang China Briefing, vào tháng 7-2025, Quốc vụ viện Trung Quốc đã ban hành Ý kiến Chỉ đạo về Việc Khởi động Sáng kiến Đào tạo Nâng cao Kỹ năng Nghề quy mô lớn, đưa ra một khuôn khổ toàn diện để cải thiện kỹ năng lực lượng lao động trên toàn quốc trong giai đoạn ba năm, từ năm 2025 đến cuối năm 2027. Điều này nhằm giải quyết cả những thách thức việc làm hiện tại khi tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ đang tăng cao và nhu cầu chuyển đổi kinh tế trong tương lai.

Khi Trung Quốc chuyển đổi nền kinh tế từ sản xuất thâm dụng lao động sang các ngành công nghiệp công nghệ cao, thông minh và tiên tiến như AI, sản xuất thông minh, xe năng lượng mới và robot thì nhu cầu về chuyên môn thực hành, chuyên biệt đã tăng vọt. 

Những lĩnh vực không còn chỉ dựa vào lý thuyết suông mà đòi hỏi cả kỹ thuật chuyên môn lẫn kỹ năng thực hành thành thạo. 

Có thể nói, sự chuyển dịch về nhận thức đào tạo nghề ở Trung Quốc không chỉ đến từ các em sinh viên, mà còn đến từ chính sách nhanh chóng, kịp thời, thay đổi từ trên xuống.