Để shipper bớt nhọc nhằn: Ý chí thôi chưa đủ

TRÚC ANH 4/10/2021 6:05 GMT+7

TTCT - Họ xuôi ngược trên đường phố giữa những lệnh giãn cách và phong tỏa. Họ không ngại mưa hay nắng, đơn hàng có địa chỉ trong vùng xanh hay đỏ để mang thực phẩm, thuốc men, hàng thiết yếu đến cho người cần. Họ được xem là anh hùng thầm lặng trong đại dịch. Nhưng sự nhọc nhằn thì còn nguyên, thậm chí tệ hơn trước khi có COVID-19.

 
Một shipper ở Singapore. Ảnh: Reuters

Giới tài xế giao hàng cho các ứng dụng di động (shipper) đã cho thấy vai trò quan trọng của họ trong việc duy trì hoạt động thiết yếu ở các đô thị trong thời đại dịch. Nhưng đây cũng là thời điểm điều kiện làm việc của họ trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Như dòng mở đầu lạnh lùng của một phóng sự công phu của The Verge: “Bị app bóc lột. Bị trộm tấn công. Không được cảnh sát bảo vệ. [Shipper] chỉ có thể tự lo lấy thân”.

Giao hàng là nghề vất vả, đổi sức khỏe và sự an toàn để kiếm sống, dù là ở Mỹ, Ấn Độ hay các nước Đông Nam Á. “Nhờ COVID mà người ta nói rằng “này tài xế giao hàng, các vị là người hùng của chúng tôi”. Tôi thấy xúc động. Đây là thay đổi lớn trong cách người ta nhìn nhận [chúng tôi]. Nhưng cuối cùng thì không có gì khác mấy. Chúng tôi vẫn có các khó khăn như trước” - Muhammad Ruzhael Marwazi, một tài xế giao hàng bán thời gian cho Grab ở Singapore, chua chát nói với trang CNA.

Chuyện từ New York

Khi giới shipper toàn cầu đang phải làm việc vất vả và nhiều rủi ro hơn bao giờ hết trong đại dịch, Hội đồng thành phố New York mang đến chút tin vui khi thông qua một gói luật nhằm cải thiện điều kiện làm việc và thu nhập cho tài xế giao hàng của các ứng dụng đặt đồ ăn như Grubhub, DoorDash và Uber Eats vào ngày 23-9.

Cụ thể, theo báo New York Times, các điều luật mới bắt buộc các ứng dụng không được bắt người giao hàng phải trả phí mới nhận được thù lao; công khai chính sách thưởng; không thu phí túi đựng cách nhiệt; đảm bảo tiền tip đến được với người lao động. Với shipper, họ được phép dùng nhà vệ sinh tại các nhà hàng và được đặt tiêu chí cho các đơn hàng có thể nhận (ví dụ: khoảng cách tối đa có thể di chuyển từ nhà hàng; không phải qua cầu hay chui hầm) để đảm bảo an toàn và sức khỏe. Thành phố New York cũng sẽ tính toán một mức thu nhập tối thiểu cho shipper, dự kiến áp dụng không trễ hơn tháng 1-2023, theo trang Quartz.

Gói luật được thông qua khi một khảo sát trên 500 người làm shipper cho các ứng dụng ở New York cho thấy thu nhập trung bình, bao gồm cả tiền “boa” của họ chỉ là 12,21 USD/giờ, thấp hơn tiền công tối thiểu của thành phố (15 USD), trong khi phải tự lo chi phí cho phương tiện. 49% người được hỏi cho biết đã gặp tai nạn hay té ngã, 45% từng bị cướp trên đường đi giao hàng, 75% phải tự trả chi phí y tế...

Corey Johnson, người phát ngôn Hội đồng thành phố New York, cho rằng gói luật vừa được thông qua mang đến cho nhân viên giao hàng “các quyền mà họ xứng đáng hưởng”. Johnson lạc quan rằng những gì diễn ra ở New York sẽ phát động phong trào toàn quốc nhằm cải thiện điều kiện làm việc cho shipper. Trang Techcrunch cũng đánh giá việc thông qua gói luật này là tiền lệ cho thấy sự can thiệp của chính quyền có thể ảnh hưởng như thế nào đến quan hệ giữa các ứng dụng giao đồ ăn và hàng ngàn “đối tác” của họ, tức shipper.

New York là thành phố tích cực và thực chất nhất trong các nỗ lực điều chỉnh ngành công nghiệp tỉ đô - giao đồ ăn qua app. Thành phố này hồi tháng 7 đã vinh danh shipper cùng các nhân viên y tế, nhân viên vận chuyển và giáo viên vì đã “giữ mạch sống cho thành phố trong những ngày tăm tối nhất”. Việc thông qua các luật mới mang đến sự thay đổi tích cực cho khoảng 80.000 shipper ở thành phố này, nhưng đó chưa phải là chiến thắng trọn vẹn. Nhân viên giao hàng vẫn bị xem là “nhà thầu độc lập” thay vì nhân viên của các app, và vì thế không được hưởng các phúc lợi liên quan đến lương thưởng hay phụ cấp thất nghiệp. Ngoài ra, luật đưa ra là một chuyện, còn phải chờ xem các app sẽ tuân thủ thế nào.

 
 Một người giao hàng đội mưa do ảnh hưởng của bão Ida ở New York ngày 1-9. Ảnh: Getty Images

Và từ Singapore

Những thay đổi tích cực mà giới shipper nhận được ở New York xuất phát từ việc họ có được sự ủng hộ và bảo vệ chứ không quá đơn độc. Thị trưởng New York Bill de Blasio ủng hộ gói luật nói trên, và những người lao động yếu thế, đa số là người nhập cư, có một tổ chức đứng ra đại diện và tranh đấu cho mình: Los Deliveristas Unidos (LDU). Tổ chức này đã liên tục đấu tranh trong nhiều năm để nhân viên giao hàng có điều kiện làm việc tốt hơn, nhất là trong đại dịch. Tháng 4, LDU hiệp lực với SEIU Local 32BJ, công đoàn của nhân viên dịch vụ lớn nhất New York, và có đóng góp trong giai đoạn dự thảo của gói luật nói trên.

Trong khi đó, ở Singapore, quê hương của Grab, cải thiện điều kiện lao động của shipper cũng nằm trong kế hoạch của chính phủ. Trong phát biểu ở mittinh mừng Quốc khánh Singapore hồi tháng 8, Thủ tướng Lý Hiển Long cho biết “đặc biệt quan ngại” về giới shipper, những người “thiếu sự bảo vệ nghề nghiệp cơ bản nhất” mà đa số người lao động được hưởng vì họ không có hợp đồng lao động.

“Họ làm việc cho các nền tảng trực tuyến như Foodpanda, Grab và Deliveroo. Hình ảnh họ rất quen thuộc, đặc biệt là trong COVID-19, giao đơn hàng cho chúng ta ngày lẫn đêm. Đó là công việc vất vả, và đa số chỉ có thu nhập khiêm tốn” - ông Lý nói và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc mang lại một tương lai chắc chắn hơn cho các shipper.

Theo số liệu của Hãng tư vấn Momentum Works, hai ứng dụng nội địa Grab và Foodpanda lần lượt chiếm 42% và 34% thị phần ở Singapore trong năm 2020, trong khi đối thủ đến từ Anh Deliveroo nắm 24%. Hàng ngàn người đang là “đối tác”, thay vì “nhân viên”, cho 3 hãng này. Họ không có hợp đồng lao động, không được điều chỉnh bởi Luật tuyển dụng và lao động, và vì thế không được hưởng các quyền cơ bản như bảo hiểm, bồi thường tai nạn, và đơn vị họ làm việc cho không phải đóng Quỹ phòng xa trung ương (CPF, tương tự như Bảo hiểm xã hội của Việt Nam), theo trang Today Online.

Sau phát biểu của thủ tướng, Bộ Nhân lực Singapore đã thành lập ủy ban tư vấn để nghiên cứu giải pháp hỗ trợ người lao động làm việc cho các nền tảng số, đặc biệt là shipper, người lái taxi. Trong khi đó, giới shipper đón nhận phát biểu của ông Lý, và gợi ý một số thay đổi như để họ có công đoàn đại diện, có lương cơ bản và bắt buộc các app phải đóng CPF, theo kênh CNA.

“Thật tốt khi tài xế giao hàng được công nhận và chính phủ có kế hoạch cải thiện phúc lợi cho họ. Tôi chờ đón lĩnh vực này được thay đổi tích cực mà không ảnh hưởng đến thu nhập và tính linh hoạt của công việc” - một shipper chỉ xưng họ Zheng nói với CNA. Theo Zheng, lập công đoàn có thể là giải pháp giúp bảo vệ shipper tốt hơn.

Hiện tại, tài xế giao hàng được bảo vệ bởi Hiệp hội Người giao hàng toàn quốc, tổ chức đại diện cho người làm nghề giao nhận nói chung, từ thực phẩm đến hàng hóa, và bất kể phương tiện, chứ không chỉ shipper 2 bánh. “Công đoàn nên bao gồm chính các tài xế vì họ thật sự hiểu công việc này và có thể lên tiếng thay các đồng nghiệp” - Zheng đề xuất.

José Ramirez, một người Mexico đã làm shipper ở khu Manhattan 4 năm nay, cho biết chưa tính tiền tip thì mỗi giờ anh kiếm được khoảng 8 USD, mỗi ngày phải chạy hơn 10 tiếng mới đủ trang trải. Đôi lúc người ta không tip cho anh thêm đồng nào. “Tôi cảm thấy vui vì mình đang hữu ích, nhưng tôi không được trả tiền. Tôi phải chi tiền cho xe đạp, túi đựng hàng, điện thoại, vì thế chúng tôi cần mức thù lao tối thiểu xứng đáng” - Ramirez nói với New York Times. Shipper như Ramirez thường xuyên không được cửa hàng cho đi nhờ nhà vệ sinh; bản thân anh phải gọi điện cho bạn bè xin đi nhờ trên đường giao hàng.

Nút thắt khó nhất

Zheng có nhắc đến “tính linh hoạt của công việc”, đây chính là một trong các nút thắt khó gỡ trong chuyện cải thiện quyền lợi cho shipper. Linh hoạt giờ giấc và có tiền ngay là một trong những đặc tính cơ bản của nền kinh tế gig - làm việc tự do (freelance) tạm thời cho các nền tảng số. Cải thiện điều kiện lao động sẽ ảnh hưởng đến 2 yếu tố này, và chính shipper sẽ không muốn điều đó, theo Today Online. Chẳng hạn, nếu cả app lẫn tài xế đều phải đóng quỹ kiểu bảo hiểm xã hội, shipper sẽ có khoản phòng khi đau ốm hay “về hưu”, nhưng tiền tươi thóc thật trước mắt sẽ giảm.

Sau phát biểu của Thủ tướng Lý Hiển Long, đại diện Foodpanda đã lưu ý vấn đề này. “Thực tế là rất nhiều tài xế của chúng tôi chỉ là thời vụ, tham gia nền tảng trong thời gian ngắn để kiếm thêm - đó là tính độc đáo của nền kinh tế gig, sự linh hoạt và tự do lựa chọn, họ đã cân nhắc kỹ điều này trước khi tham gia” - người phát ngôn của hãng nói với tạp chí Nikkei Asia. Thực tế là không chỉ ở Singapore hay Việt Nam, rất nhiều người lao động đã chuyển sang “chạy Grab” để bù đắp thu nhập trong công việc chính bị cắt giảm vì đại dịch.

Tại Ấn Độ, các nhân viên giao hàng cũng lên Twitter để than phiền về chuyện phải làm việc nhiều giờ liền mà thu nhập vẫn còm cõi. Người lao động cũng đấu tranh để cải thiện tình hình, nhưng trở ngại của các nỗ lực này là “vẫn có hàng triệu người khác sẵn sàng chấp nhận điều kiện làm việc như hiện tại”, theo Kaushik Banerjee, giám đốc mảng doanh nghiệp của trang tìm việc Teamlease. “Lực lượng lao động [của kinh tế gig] đang lớn hơn nhu cầu, dẫn đến tình trạng có nguồn lao động giá rẻ sẵn sàng làm việc với giá thấp hơn” - Banerjee nói với trang Quartz.

 
 Shipper của cửa hàng thịt online Licious giao hàng cho khách trong thời gian phong tỏa 21 ngày toàn quốc ở New Delhi (Ấn Độ) tháng 4-2020. Ảnh: Reuters

Trách nhiệm chung

Một vấn đề khác trong chuyện cải thiện điều kiện làm việc cho shipper là ai sẽ trả tiền cho các quyền lợi đó? Nếu các nền tảng giao hàng phải chịu, họ sẽ chuyển chi phí phát sinh này sang người dùng cuối. Eugene Tan, phó giáo sư Đại học Quản lý Singapore Management University, cho rằng người tiêu dùng nên chia sẻ và chung tay vào nỗ lực chung để giúp những người thu nhập thấp.

Tan dự đoán Chính phủ Singapore có thể bắt buộc các nền tảng trực tuyến phải có sự bảo vệ cơ bản với shipper như bồi thường tai nạn, phúc lợi về y tế và bảo hiểm xã hội, có công đoàn đại diện. Người dùng sẽ chịu ảnh hưởng liên đới vì giá dịch vụ tăng, nhưng “tất cả chúng ta, là người tiêu dùng, phải cùng chung tay góp sức”. “Điều này không chỉ giúp nhân viên giao hàng tiếp tục được làm việc, thu nhập cao hơn mà còn cho thấy cả xã hội coi trọng đóng góp của các shipper, vì họ là một phần của chúng ta” - Tan nói với Nikkei Asia.

Tương tự, Sowmiya Ashok, người đang nghiên cứu tình trạng làm việc của nhân viên giao hàng ở Ấn Độ và Trung Quốc, cho rằng cải thiện điều kiện làm việc của người lao động gig nói chung và shipper nói riêng là trách nhiệm chung của các công ty, các chính phủ và người tiêu dùng.

Ashok lập luận rằng các ứng dụng đang “game hóa” việc đặt đồ ăn thông qua ứng dụng, và người dùng cần phải thoát khỏi cái bẫy đó và nhìn nhận thực tế. “Người tiêu dùng giống như cùng chơi một trò chơi điện tử mà ở đó ta theo dõi các nhân viên giao hàng, mặc áo màu nổi và ngồi trên xe máy di chuyển khắp màn hình điện thoại. Ta chỉ thoát khỏi game khi chuông cửa reo và một con người bằng xương bằng thịt đưa ta gói đồ ăn. Đằng sau con người thật đó là những mối lo thật và các vấn đề mà cả chính phủ, các nền tảng và khách hàng cần phải quan tâm” - Ashok nói với Quartz.■

  • Tags:
Bình luận
    Viết bình luận...