"Lớp giáp" kiến thức về ung thư tuyến giáp

Ung thư tuyến giáp đang gia tăng nhanh chóng, đặc biệt ở người trẻ tuổi và thường không có triệu chứng đi kèm. Mặc dù tiên lượng tốt, tỉ lệ khỏi bệnh cao, sự gia tăng bất thường này cũng gây hoang mang. Nhưng các nghiên cứu cho thấy cần nhìn nhận hiện tượng này thận trọng hơn, vì chẩn đoán quá mức có một phần liên quan.

Số liệu đáng lo ngại

Ung thư tuyến giáp là một trong những khối u được chẩn đoán phổ biến nhất trên toàn thế giới, đặc biệt ở người trẻ tuổi và trở thành một vấn đề toàn cầu theo dữ liệu của Cơ quan Nghiên cứu ung thư quốc tế (IARC).

Tháng 11-2025, các nhà khoa học từ IARC công bố một nghiên cứu mới trên tạp chí The Lancet Diabetes & Endocrinology, cung cấp đánh giá toàn diện đầu tiên trên toàn cầu về gánh nặng ung thư tuyến giáp ở thanh thiếu niên và người trẻ tuổi từ 15-39 tuổi, tại 185 quốc gia.

Kết quả cho thấy tỉ lệ mắc ung thư tuyến giáp ở thanh thiếu niên và người trẻ tuổi đã tăng nhanh chóng kể từ những năm 2000 ở hầu hết các quốc gia, trong đó tỉ lệ mắc bệnh tăng nhanh nhất được ghi nhận ở Trung Quốc, Síp, Ecuador, Hàn Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ, với mức tăng trung bình hàng năm vượt quá 10% trong một số trường hợp. 

Nhóm nghiên cứu cũng cho biết ung thư tuyến giáp là một trong ba loại ung thư được chẩn đoán nhiều nhất ở nữ giới tại 100 quốc gia và ở nam giới tại 26 quốc gia trong độ tuổi này.

Ung thư tuyến giáp có thể xuất phát từ tế bào nang, thường gây ung thư biểu mô nhú (~80-90%), ung thư biểu mô nang (~4%), ung thư không biệt hóa (~ 1-2%). Tế bào cận nang thường gây ung thư tuyến giáp thể tuỷ. 

Theo Hiệp hội Ung thư Mỹ, tiên lượng đối với hầu hết các loại ung thư tuyến giáp (thể nhú, thể nang) rất tốt, với tỉ lệ sống sót sau 5 năm khoảng 98-99% đối với bệnh khu trú; khoảng 93% đối với ung thư tuyến giáp thể tủy và chỉ khoảng 10% với ung thư tuyến giáp thể không biệt hóa ác tính.

Mặc dù tỉ lệ khỏi bệnh cao, những dữ liệu trên cho thấy ung thư tuyến giáp "vẫn là một trong số ít các loại ung thư có xu hướng gia tăng theo thời gian, bất chấp những tiến bộ trong y học" - Sanziana Roman, bác sĩ phẫu thuật nội tiết tại Đại học California, San Francisco nói với BBC. 

Tiến sĩ Salvatore Vaccarella, tác giả chính của nghiên cứu IARC, nhấn mạnh ung thư tuyến giáp là "thách thức về sức khỏe cộng đồng toàn cầu đang nổi lên và cần được giải quyết khẩn cấp".

Điều quan trọng đầu tiên là phải tìm ra nguyên nhân khiến số ca chẩn đoán mắc ung thư tuyến giáp gia tăng.

Chẩn đoán bệnh quá mức

Từ lâu, ung thư tuyến giáp được cho là do tiếp xúc với lượng lớn bức xạ ion hóa khi còn nhỏ, bởi trong lịch sử nghiên cứu đã quan sát thấy mối liên hệ giữa tỉ lệ mắc bệnh tăng cao ở những người sống sót sau vụ ném bom nguyên tử ở Nhật Bản (1945) hay từ thảm họa hạt nhân Chernobyl ở Ukraine (1986). 

Tuy nhiên, tại hầu hết các quốc gia trong nghiên cứu trên, nơi không có những vụ nổ hạt nhân nào, tỉ lệ mắc ung thư tuyến giáp vẫn gia tăng nhanh chóng kể từ năm 2000. Nguyên nhân nào dẫn đến sự gia tăng này?

Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã chứng minh được một nguyên nhân hàng đầu là chẩn đoán quá mức ung thư tuyến giáp. Điều này có nghĩa: phần lớn sự gia tăng này không thực sự tăng về tỉ lệ mắc bệnh, mà là do phát hiện ngày càng nhiều các khối u nhỏ, có nguy cơ thấp, thông qua việc sử dụng rộng rãi chẩn đoán hình ảnh.

Bằng chứng đầu tiên là sự không tương xứng giữa tỉ lệ mắc bệnh và tỉ lệ tử vong. Trong nghiên cứu trên, mặc dù tỉ lệ mắc ung thư tuyến giáp đã tăng nhanh kể từ những năm 2000 ở hầu hết các quốc gia, tỉ lệ tử vong vẫn ổn định ở mức thấp, là bằng chứng mạnh mẽ cho thấy tình trạng chẩn đoán quá mức đang mở rộng ra toàn cầu.

Thứ hai là mối tương đồng về mặt thời gian giữa sự tiến bộ công nghệ, cụ thể là việc sử dụng siêu âm tuyến giáp nhiều hơn và việc phát hiện số lượng ung thư gia tăng. Hầu hết ung thư tuyến giáp biểu hiện dưới dạng các nốt không có triệu chứng, được phát hiện tình cờ trong quá trình chẩn đoán hình ảnh hoặc khi khám thực thể (chủ yếu dựa vào việc sờ nắn tuyến giáp bằng tay khi khối u đã to). Do vậy, siêu âm tuyến giáp giúp phát hiện khối u sớm hơn, ngay cả khi kích thước nhỏ.

Điển hình tại Hàn Quốc, tỉ lệ mắc ung thư tuyến giáp tăng vọt trong khoảng 10 năm sau khi đưa siêu âm tuyến giáp vào kiểm tra sức khỏe định kỳ và tỉ lệ này giảm xuống khi chương trình bị thu hẹp quy mô.

Một nghiên cứu từ năm 2016 được thực hiện để tìm mối liên hệ giữa sàng lọc và "đại dịch" ung thư tuyến giáp ở Hàn Quốc, với hơn 5000 bệnh nhân mắc ung thư tuyến giáp từ năm 1999-2008 tham gia. Kết quả đăng trên trang The BMJ cho thấy, tỉ lệ mắc ung thư tuyến giáp tăng gấp 6,4 lần, trong đó 94,4% là các khối u có kích thước nhỏ hơn 20 mm. Do vậy, "đại dịch" ung thư tuyến giáp ở Hàn Quốc có thể là do sự gia tăng phát hiện các khối u nhỏ.

Thứ ba là các nghiên cứu khám nghiệm tử thi trên những người chết vì các bệnh không liên quan đến tuyến giáp phát hiện ung thư tuyến giáp biểu mô nhú vi thể (≤1 cm) tiềm ẩn có ở 5,2% số người được khám nghiệm. 

Điều này cho thấy một tỉ lệ đáng kể dân số mang trong mình các khối u tuyến giáp không có triệu chứng và sẽ không biểu hiện thành bệnh. Chúng chỉ được phát hiện khi các chương trình sàng lọc chuyên sâu được thực hiện, dẫn đến việc phát hiện số lượng ca bệnh ung thư gia tăng.

Cuối cùng là chẩn đoán quá mức ung thư tuyến giáp cũng thường xảy ra ở trẻ vị thành niên bởi chúng có sự phát triển khác so với người trưởng thành.

Các yếu tố làm tăng chẩn đoán quá mức

Những tiến bộ trong chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt siêu âm tuyến giáp trong sàng lọc khi có thể phát hiện các khối u tuyến giáp nhỏ đến 2-3mm với chi phí rẻ và thường có sẵn tại các cơ sở y tế. Mặc dù độ nhạy được nâng cao này là một thành tựu công nghệ, nhưng lại vô tình dẫn đến việc phát hiện ra nhiều tổn thương không có ý nghĩa lâm sàng.

Ví dụ, một nghiên cứu hồi tháng 8-2025 trên trang JAMA Network đánh giá các yếu tố và hậu quả của việc siêu âm tuyến giáp không phù hợp khi phân tích các bệnh nhân đã siêu âm tuyến giáp tại cơ sở của Mayo Clinic từ (2017-2021). 

Nhóm nghiên cứu ứng dụng AI để phân loại các chỉ định siêu âm tuyến giáp là phù hợp hoặc không phù hợp trên các chỉ định lâm sàng được ghi nhận. Kết quả khoảng 7,6% chỉ định là không phù hợp, thường phổ biến ở bệnh nhân trẻ tuổi, những người bị rối loạn chức năng tuyến giáp hoặc được chuyển đến từ các chuyên khoa không phải nội tiết.

Ngoài ra, việc sử dụng ngày càng nhiều các phương pháp như siêu âm Doppler động mạch cảnh, chụp CT ngực và chụp MRI cột sống cổ cho nhiều mục đích khác nhau, đã dẫn đến sự gia tăng đáng kể các bất thường tuyến giáp được phát hiện tình cờ.

Đồng thời các yếu tố từ phía bác sĩ như nỗi sợ bỏ sót chẩn đoán ung thư hoặc thiếu kinh nghiệm tư vấn khi không được đào tạo chuyên sâu về bệnh lý tuyến giáp. Về phía bệnh nhân là ý thức về sức khỏe cao hơn và khả năng tiếp cận dịch vụ tốt hơn, đều có thể thúc đẩy các quyết định xét nghiệm và điều trị rộng rãi hơn.

Hậu quả tất yếu là dẫn đến điều trị quá mức, ảnh hưởng đến cả bệnh nhân và hệ thống y tế. Hầu hết các bệnh nhân được chẩn đoán mắc ung thư tuyến giáp, kể cả những khối u nguy cơ thấp, đều nhận điều trị rộng rãi như cắt bỏ toàn bộ tuyến giáp, xạ trị iốt sau phẫu thuật và liệu pháp bổ sung hormone tuyến giáp suốt đời. 

Mặc dù phẫu thuật tuyến giáp tương đối an toàn, vẫn có thể gặp phải một số rủi ro như liệt dây thần kinh thanh quản, suy tuyến cận giáp hoặc gia tăng nhỏ các bệnh ác tính do điều trị bằng iốt phóng xạ. Từ đó, gây quá tải cho hệ thống y tế và tăng chi phí điều trị.

Ngoài ra, ung thư tuyến giáp cũng gây cảm giác căng thẳng, lo lắng, sợ hãi và suy giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh. Đặc biệt ở thanh thiếu niên và người trẻ tuổi, việc "dán nhãn" chẩn đoán ung thư có thể ảnh hưởng đến các mối quan hệ và cơ hội tìm kiếm công việc trong tương lai.

Chiến lược giảm chẩn đoán quá mức

Một trong những chiến lược này là giảm chẩn đoán quá mức, sàng lọc bằng hình ảnh một cách thận trọng hơn, với mục tiêu cụ thể thay vì tiếp cận trên toàn dân. Đối với các khối u tuyến giáp thể nhú có nguy cơ thấp, bệnh nhân chỉ cần được theo dõi tích cực thay vì phẫu thuật ngay, dựa trên bằng chứng lâm sàng và nguyện vọng của họ.

Các bác sĩ lâm sàng cũng cần được đào tạo về chuyên môn, cách truyền đạt, thảo luận về rủi ro và lợi ích của các phương pháp điều trị và hỗ trợ bệnh nhân đưa ra quyết định. Bởi nhiều bệnh nhân. với nỗi sợ khối u tăng kích thước hoặc di căn. thường có mong muốn phẫu thuật ngay lập tức.

Đồng thời các hiệp hội chuyên môn như Hiệp hội Tuyến giáp (ATA), Ủy ban Liên hợp về Ung thư Mỹ (AJCC) và WHO cần phát triển các công cụ phân tầng rủi ro, giúp phân biệt tốt hơn các khối u lành tính với bệnh lý có ý nghĩa lâm sàng, phổ biến các tiêu chí chẩn đoán và hướng dẫn việc ra quyết định lâm sàng. 

Điển hình dẫn đến các thay đổi trong thực hành lâm sàng ở Mỹ như iốt phóng xạ hiện chỉ được sử dụng để điều trị các bệnh ung thư ác tính, với liều lượng được giảm thiểu để giảm nguy cơ tác dụng phụ hoặc các bác sĩ thường chỉ cắt bỏ một phần hoặc hướng dẫn theo dõi thay vì cắt bỏ toàn bộ tuyến giáp.

Cuối cùng, các nhà khoa học cần tiếp tục nghiên cứu nhằm tìm kiếm cơ sở của sự tiến triển ung thư tuyến giáp và xác định các dấu ấn sinh học có thể dự đoán tiến triển lâm sàng. Cần có các nghiên cứu trong thời gian dài để đánh giá kết quả của phương pháp theo dõi tích cực so với phẫu thuật ngay lập tức, và phải xem xét đến chất lượng cuộc sống, tình trạng chức năng và mức độ hài lòng của bệnh nhân.

Sự gia tăng ung thư tuyến giáp là sự kết hợp đa yếu tố, đặc biệt là "kết quả" của chính quá trình chẩn đoán và sàng lọc quá mức. Do vậy, cần cá thể hóa trong điều trị từng trường hợp mắc ung thư tuyến giáp, nhằm mang lại lợi ích thực sự cho từng người bệnh.