​Còn công tác thì phải nói khác?

Tranh: Lê thiết Cương

Trong xã hội ta thường xuyên có một kịch bản như thế này: một vị vừa rời nhiệm sở được ít lâu bỗng nhiên nổi “máu phản biện” bất thường và liên tục chỉ ra những sai lầm trong công tác quản lý của... chính ngành mà ông ta vừa bước chân ra khỏi. 

Sự hăng hái đó không có chút gì tương đồng với sự im hơi lặng tiếng, thậm chí ra sức khen ngợi xưa kia. 

Cái chuyện “còn công tác thì phải nói khác, nghỉ rồi thì phải nói khác” này không phải là chuyện của mỗi nước ta. Mới đầu tháng 10 này thôi, ông Leon Panetta còn nặng nề chỉ trích Tổng thống Obama vì hành động rút sạch quân ra khỏi Iraq - điều mà nhiều người cho rằng đã tạo điều kiện cho mối họa ISIS phát triển ở đây.

Mà ông Leon Panetta này là ông nào? Là bộ trưởng quốc phòng trong giai đoạn rút quân khỏi Iraq chứ còn ai. Quả là “còn công tác thì phải nói khác”. Bây giờ ông lại bảo: “Nếu chúng ta để ở đó 8.000-10.000 lính thì mọi chuyện có thay đổi không”. 

Đầu năm nay, cũng có một vị cựu bộ trưởng quốc phòng khác của nước Mỹ, Robert Gates, đứng lên chỉ trích Tổng thống Obama vì không ủng hộ cuộc chiến tại Afghanistan trong hồi ký của mình. Quyển sách cũng gây xôn xao nước Mỹ.

Phong trào chỉ trích sau khi rời nhiệm sở này thực tế là một thứ mốt ở nước Mỹ. Đời tổng thống nào của Mỹ cũng chịu sự chỉ trích từ các cựu quan chức cao cấp mà họ từng trọng dụng. Ông Robert Gates kể rằng suốt thời gian tại nhiệm, ông đã chuẩn bị sẵn một câu nói “ở đầu lưỡi” nhưng chưa bao giờ thốt ra được.

Ông định nói: “Tôi có thể là bộ trưởng quốc phòng nhưng tôi cũng là một công dân Mỹ, không có thằng khốn nào trên đời này có thể nói chuyện với tôi kiểu đó. Tôi bỏ việc. Đi mà tìm người khác”. À mà khoan đã, tất nhiên là ông không nói.

Cái sự không nói ấy thật ra cũng thông cảm được. Chắc là hơn một người trong số chúng ta từng chuẩn bị một câu như thế “trên đầu lưỡi”, nhưng cuối cùng lại lựa chọn sự im lặng vì một thứ “lợi ích chung” nào đó.

Quả thật có những điều người ta không thể nói ra khi còn đang tại nhiệm. Ăn cây nào rào cây ấy là tâm lý chung.

Trong bối cảnh quan điểm của mỗi người trong hệ thống khác nhau, như chuyện của các vị bộ trưởng với Tổng thống Obama, việc tranh cãi công khai có thể không phải là giải pháp tốt nhất: có thể tạo ra những hiệu ứng xấu trong dư luận. 

Ông Panetta có quyền im lặng, ông Robert Gates cũng có quyền im lặng, để Tổng thống Obama quyết định chính sách của ông và họ thừa hành. Nhưng không phải ai cũng đánh giá cao việc “nghỉ rồi thì nói khác” này.

Hồi tháng 10, truyền thông Mỹ cũng đặt câu hỏi về động cơ của ông Leon Panetta trong vụ chỉ trích tổng thống, cũng vấn rằng không biết thời ông này làm bộ trưởng quốc phòng đã thuyết phục ông Obama như thế nào, có quyết liệt không hay là... về hưu rồi mới dám nói. 

Nhưng ít nhất thì thời còn đang tại vị, họ cũng chỉ im lặng thừa hành chứ không tâng bốc ông Obama.

Thế nên mới thật là bối rối cho sự biến hình, nhất là với những biến hình trắng thành đen hoặc ngược lại. Có ai thắc mắc thì được nghe, đại loại: “Khó lắm, thật ra hồi ấy tôi không nghĩ thế, nhiều bất cập lắm”.

Nói ngược không phải là “rào cây” mà thực chất là tưới thêm cho nó loại nước tưới mình không mong muốn. Cứ tạm cho rằng im lặng trước công luận là một phần hợp lý của nhiệm vụ, nhưng tán dương thì chắc chắn là không. Không hệ thống nào khuyến khích việc “dối lòng” kiểu này.

Sự tán tụng những điều mình không thực lòng tin này hình như là một thói quen không chỉ của riêng vài cựu quan chức kể trên, mà là của cả một xã hội. Có thể đó là một phản xạ được hình thành từ thời còn đi học, khi những bài tập làm văn thường được đúc kết bằng công thức “em rất yêu quý...