Điều gì khiến một sân vận động thành công?

Đây là chủ đề được tranh luận nhiều trong khoảng 2 thập niên qua ở các nước châu Á tiên tiến, đặc biệt là khu vực Đông Á, kể từ khi Nhật Bản - Hàn Quốc tổ chức thành công kỳ World Cup 2002.

Thực tế trong hơn hai thập niên qua cho thấy, không ít công trình thể thao hoành tráng nhanh chóng rơi vào cảnh hoạt động cầm chừng, trong khi một số mô hình khác lại trở thành trung tâm kinh tế - xã hội sôi động. Khác biệt nằm ở tư duy quản lý sau đầu tư, điều mà giới chuyên gia quốc tế đã nhiều lần cảnh báo.

Bài học Hàn Quốc

John Sharkey, giám đốc điều hành dự án Kai Tak Sports Park (Hong Kong), nhấn mạnh một SVĐ hiện đại "không thể tồn tại như một công trình độc lập, mà phải thuộc về một hệ sinh thái trải nghiệm, nơi thể thao, bán lẻ và giải trí hòa làm một". Quan điểm này phản ánh sự chuyển dịch căn bản trong ngành công nghiệp thể thao: doanh thu không còn đến chủ yếu từ bán vé, mà từ tổng chi tiêu của người dùng trong một không gian tích hợp.

Harvey Lister, chủ tịch khu vực châu Á của ASM Global - tập đoàn quản lý hàng loạt SVĐ lớn trên thế giới - phân tích: "Các SVĐ, hay rộng hơn là cụm phức hợp thể thao, cần phải trở thành trung tâm sự kiện và cộng đồng có sức sống liên tục, thay vì chỉ mở cửa khi có thi đấu. Áp lực vận hành nằm ở việc duy trì dòng người và dòng tiền quanh năm, điều mà nhiều dự án công lập thường không tính toán đầy đủ ngay từ đầu".

Lịch sử thể thao châu Á ghi nhận nhiều bài học đắt giá về sự lãng phí khi thiếu chiến lược vận hành dài hạn. Một ví dụ là trường hợp Hàn Quốc sau World Cup 2002. Người hâm mộ bóng đá chỉ biết đến màn trình diễn huyền thoại của thầy trò HLV Guus Hiddink năm đó, chứ ít người biết Hàn Quốc phải vất vả ra sao để giải quyết hậu quả từ những SVĐ hoành tráng.

Để phục vụ World Cup 2002, Hàn Quốc xây mới và nâng cấp khoảng 10 SVĐ với sức chứa từ 40.000 đến gần 70.000 chỗ. Tuy nhiên khi giải đấu kết thúc, thực tế phũ phàng nhanh chóng lộ diện: giải vô địch quốc gia K-League chỉ thu hút vài nghìn khán giả mỗi trận, khiến phần lớn các sân rơi vào tình trạng trống trải.

Chi phí vận hành, bao gồm bảo trì mặt cỏ, điện, an ninh và nhân sự, vượt xa nguồn thu từ vé và tài trợ. Nghiên cứu về hiệu quả kinh tế các sân World Cup tại Hàn Quốc chỉ ra nhiều công trình không đạt điểm hòa vốn suốt nhiều năm sau giải đấu.

Trường hợp Daegu World Cup Stadium là ví dụ tiêu biểu: sân có sức chứa 68.000 chỗ nhưng lượng khán giả trung bình của CLB địa phương chưa đến 10.000. Cuối cùng, thành phố phải xây một sân mới nhỏ hơn, khoảng 12.000 chỗ, để phù hợp nhu cầu thực tế, trong khi sân cũ gần như bỏ hoang.

Một bài học khác là Philippines với Philippine Arena, nhà thi đấu trong nhà lớn nhất thế giới với sức chứa 55.000 chỗ. Dù được đánh giá cao về quy mô và công nghệ, công trình này đối mặt với nhiều hạn chế trong khai thác. 

Nằm cách xa trung tâm Manila, thiếu kết nối giao thông công cộng và hệ sinh thái dịch vụ xung quanh, sân chủ yếu chỉ được sử dụng cho các sự kiện quy mô rất lớn như concert quốc tế hoặc hoạt động tôn giáo, vốn không thể diễn ra thường xuyên hay định kỳ.

Hướng đến cộng đồng

Cũng ở Philippines, một mô hình khác lại chứng minh hiệu quả kinh tế là hoàn toàn khả thi nếu đầu tư hợp lý và có chiến lược đúng ngay từ đầu. Mall of Asia Arena ở Manila, với sức chứa khoảng 20.000 chỗ, đã bán được hơn 1 triệu vé trong năm 2024, theo số liệu từ đơn vị vận hành SM Prime. 

Đúng như tên gọi, sân này gắn trực tiếp với trung tâm mua sắm, nhà hàng và khách sạn, tạo thành hệ sinh thái tiêu dùng khép kín. Người đến xem sự kiện thường kết hợp mua sắm, ăn uống, trong khi khách tham quan trung tâm thương mại cũng dễ dàng trở thành khán giả tiềm năng.

Một mô hình khác được đánh giá cao là Singapore Sports Hub, ra đời với mục đích tổ chức SEA Games 2015. Dự án hợp tác công - tư này bao gồm SVĐ quốc gia, nhà thi đấu trong nhà, hồ bơi, trung tâm thể dục và không gian công cộng. Sports Hub mở cửa cho cộng đồng sử dụng hàng ngày. 

Người dân có thể chạy bộ, tập gym, tham gia các hoạt động miễn phí ngay cả khi không có sự kiện lớn, qua đó tận dụng tốt công năng của sân, tạo ra dòng người liên tục, giúp duy trì doanh thu ổn định từ dịch vụ phụ trợ.

Theo các chuyên gia thiết kế như Teoh Hai Pin của DP Architects, công trình thể thao hiện đại phải là "không gian cộng đồng linh hoạt", có thể thay đổi công năng để đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau, từ thể thao thành tích cao đến sinh hoạt thường nhật.■