Quán cà phê Việt đầu tiên ở Sài Gòn và cuộc tranh thương đầu thế kỷ 20

Có thể nói, cho đến cuối thập niên 1910, mỗi ngày người Nam kỳ muốn thưởng thức cà phê trong bữa sáng chỉ có thể đến tiệm nước của Hoa kiều, ngoài một số ít người có điều kiện lui tới các quán Tây. 

Chuyện độc quyền tự nhiên này trở nên bình thường, cho đến khi có một xung đột lợi ích xảy ra, làm bùng nổ việc phát triển kinh doanh của người Việt xứ Nam kỳ đầu thế kỷ 20, rất có ý nghĩa trong tiến trình phát triển xã hội miền Nam.

Đốm lửa nhỏ bùng lên

Báo Phụ Nữ Tân Văn số 219 năm 1933 ôn lại câu chuyện hơn mười năm trước đó. Theo bài báo, một buổi sáng ở chợ Cũ đường de la Somme (nay là Hàm Nghi) vào tháng 6 - 1919, giá một ly cà phê bán trong các tiệm nước trước chỉ có 2 xu bỗng dưng vọt lên thêm một xu nữa, thành 3 xu. 

Ở khu này, dân làm ăn từ giới công chức làm cho Tây, nhân viên hãng xưởng cho đến người lao động phu phen mỗi sáng đều uống cà phê ăn điểm tâm trong tiệm nước người Hoa. Ban đầu họ thắc mắc vì sao lúc đó chiến tranh đã hết (Thế chiến I) thì lý do gì giá cả lại leo thang. 

Họ nổi giận và truyền miệng với nhau, đòi tẩy chay các tiệm nước này dù chúng rất thiết thực với cuộc sống hằng ngày.

Hơn 40 năm sau, lời giải thích đầy đủ được đưa ra từ ký giả Ngọa Long, một nhà báo kỳ cựu từ thời Pháp thuộc trong phóng sự dài kỳ "Sóng bổ ghềnh" trên báo Sóng Thần từ 3-8 đến 11-9 -1974, lược lại như sau:

Khoảng năm 1919, khi có tin Toàn quyền Maurice Long sẽ sang thay Albert Sarraut để mở đường cho tư bản Pháp đầu tư, không khí lạc quan dâng lên ở Đông dương và Nam kỳ. Thấy vậy, các tiệm buôn Hoa kiều mà trước tiên là các tiệm cà phê đã thử làm một phát "nhích giá" để dò ý khách hàng xem sao.

Thường thì vật giá nhích lên có một đồng xu thì chẳng ai để ý, hơn nữa khách Việt do quen thói cái gì có thể "xính xái" được thì bỏ qua. Quả đúng vậy, tách cà phê đen lên giá một xu có gây ồn ào buổi sáng thì tới chiều là hết ngay, nhưng lần này có một sự tình cờ làm nên lịch sử.

Lúc đó tại căn nhà phố mướn của thầy Ký Biên ngành đường sắt trong hẻm đường Bourdais (nay là đường Calmette) có nuôi cơm tháng. Phần đông những người ăn cơm tháng đều là bạn với nhau. 

Trong số này có ký giả Trần Văn Chim (bút hiệu Vân Phi) và một người nữa là ông Huỳnh Công Thạnh khi ấy là viên chức Sở Hỏa xa. Ký giả Trần Văn Chim khi ấy viết cho tờ Thời Báo. Trưa hôm xảy ra vụ cà phê lên giá, về nhà trọ, ông bị các bạn chất vấn và khích ông là phải có thái độ.

Trường hợp nầy rất khó xử, bởi theo ông Chim đánh giá, vấn đề này chỉ đáng một đồng xu… nghĩa là có gì quan trọng đâu mà phải "chạy nhựt trình". Nhưng bạn bè "khích tướng" mà không có bài nào kêu ca cho họ mát ruột thì đâu có được, lại còn bị mất mặt nữa. Do đó ngay sau đó, trên tờ Thời Báo có cái tin "cà phê của người Hoa lên giá vô lý". 

Đồng thời báo Công Luận cũng lên tiếng với lời lẽ nhẹ nhàng, đề nghị nếu Hoa kiều biết phải quấy để giữ thế làm ăn lâu dài thì nên hạ giá cà phê xuống, đừng tỏ ra tham lam để bị nghĩ là bóc lột khách hàng Việt.

Suốt tuần lễ đầu, lần lượt các báo quốc ngữ đều đưa tin này với thái độ chung là "dĩ hòa vi quý". Trong thời gian ấy, giới thầy thợ vẫn đến ăn hủ tíu uống cà phê tại các tiệm Hoa kiều - còn biết ăn uống đâu bây giờ - vừa chờ xem thái độ các "xì thẩu" thế nào? 

Nhưng trái lại, thấy các báo hô hào mà khách hàng vẫn không bỏ đi, các "xì thẩu" đều đồng lòng không hạ giá, đám phổ ky lại thiếu hẳn sự lễ độ vui vẻ lâu nay. Có lúc họ còn thách đố: "Nếu Nị chê đây bán mắc thì đi chỗ khác ăn, thử coi. Ở đâu cũng vậy mà!".

Đứng trước điều đó, người Việt mới thấy thấm thía và sau đó là tìm cách đối phó. Trước hết, họ cho rằng nếu các tiệm cà phê Hoa kiều đồng lòng giữ giá thì khách hàng Việt cũng đồng lòng… tẩy chay, đến chừng nào họ "chịu thua" hạ giá xuống mới thôi.

Đến nước này, tờ Lục Tỉnh Tân Văn do ông Lê Hoằng Mưu làm chủ bút bị kẹt điều gì đó với chính quyền nên rút lui, không cổ xúy nhưng cũng không phản đối. Chỉ còn lại có ba tờ Công Luận, Thời Báo và Nông Cổ Mín Đàm đi tiếp.

Đấu tranh bằng mọi cách

Từ đó, trên tờ Công Luận người ta thấy liên tiếp một loạt bài: "Ai là người An Nam? Ai là người biết nhục? Kẻ ăn nhờ ở đậu đá chủ nhà!" (ám chỉ Hoa kiều). 

Loạt bài này đều ký tên Huỳnh Thị Lợi mà trong làng báo có người biết đó là "ẩn danh" của thầy ký Huỳnh Công Thạnh, nhân viên Sở Trưởng Tiền mới, thuộc ngành đường sắt, vì lúc bấy giờ công chức không có quyền viết báo.

Vừa viết báo vừa thăm dò, một sáng nọ Ký Thạnh và hai người bạn nữa thử vào tiệm cà phê Hoa kiều hiệu Trung Châu đối diện nhà ga xe lửa (nay là góc đường Lê Lai - Phan Châu Trinh) thì thấy tiệm này đã không hạ giá mà lại còn dùng một thứ tách nhỏ hơn để bán.

Sở dĩ có thêm chuyện này vì năm ấy vừa xảy ra việc Nhật Bản xua quân vào lãnh thổ Trung Hoa nên Hoa kiều hải ngoại nổi lên phong trào tẩy chay hàng Nhật. Các tiệm Hoa kiều đồng lòng đem ly tách và đồ Nhật ra đập bỏ, nên phải tạm thời lấy ly tách xấu và nhỏ hơn để mua bán. Có lẽ đang hăng máu với cuộc tẩy chay Nhật Bản lại gặp lúc bị người Việt nổi lên tẩy chay, nên họ đổ quạu rồi nhất định "ăn thua đủ" luôn với người Việt chăng? 

Thấy họ giữ vững lập trường trong khi sự hô hào của báo chí chưa được đa số nghe theo, thầy Ký Thạnh nghĩ ra sáng kiến là thảo một bức "thư luân lưu", vừa lập ra một tiểu ban gồm những người có nhiệt huyết, ngấm ngầm đưa "thư luân lưu" đến nhờ các viên chức Việt có uy tín và thế lực tại các Ty, Sở ký tên vào, dùng nó làm sức ép kêu gọi (bắt buộc) mọi viên chức người Việt tán thành chuyện tẩy chay cà phê Hoa kiều.

Nhân vật sốt sắng ký tên đứng đầu sổ là ông nhân viên văn phòng Nguyễn Phan Long, Sở Thương Chánh (sau này là nhà viết báo Pháp ngữ, chánh trị gia nổi danh dưới thời Quốc trưởng Bảo Đại). Kết quả là bức "thư luân lưu" kêu gọi được hầu hết các Ty, Sở tẩy chay.

Cùng lúc ấy, tờ Thời Báo thay đổi bộ biên tập. Cựu chủ bút Trần Quang Có ra đi và ông Hồ Văn Lang lên, có thêm cụ Trương Duy Toản, Nguyễn Thành Út. Họ là những người có máu cách mạng nên thừa thắng xông lên, tờ Thời Báo mạnh dạn tổ chức bài vở để lấy điểm với độc giả. 

Trước tiên, báo cho người đi tập hợp học trò Trường máy (Ecole des Mécaniciens) là "thứ dữ" trong hàng ngũ học sinh thời bây giờ để "xuống đường" ngăn khách Việt vào ăn uống cà phê tại các tiệm Hoa kiều. Nếu chặn không được, đám học trò này từ bên ngoài sẽ dùng gạch đá ném vào, ai ngoan cố không hưởng ứng cuộc tẩy chay bị lỗ đầu chảy máu ráng chịu.

Thấy trò nầy hữu hiệu, phe báo Công Luận tiếp tục tổ chức các nhóm khác, phần đông là thầy thợ tình nguyện đi hỗ trợ học sinh, thế là phong trào đi lần đến bạo động thật sự. Bấy giờ các tiệm cà phê Hoa kiều mới họp lại và nhờ các trưởng bang Hoa kiều ra kế sách lo lót Biện Tây, Biện Chà (sếp cảnh sát người Pháp và người gốc Ấn) can thiệp. 

Nhưng Biện Tây và Chà là số quá ít, còn đa số lính Mã tà lại đặt dưới quyền chỉ huy của sếp đều là người Việt. Các sếp này cũng ý thức được quyền lợi của đồng bào mà chính họ cũng bị bóc lột nên thay vì can thiệp, có nhiều đám phá hoại còn được họ "châm dầu vào lửa" cho cháy thêm coi chơi.

Lúc đó có tin Trường máy sẽ cấm học trò ra ngoài, các nhà báo lo sợ phong trào bị xẹp xuống nên họ bí mật đi vận động với anh em lính tập ở thành Ô Ma tăng cường. Lính tập phần đông tùng chinh bên Pháp mới về, vốn không ngán các sếp trắng sếp đen của Mã tà, nên có thêm lực lượng này, Hoa kiều mới rúng động.

Đến đây thì bức "thư luân lưu" cũng đã được cho in ra để biến thành truyền đơn bí mật phát ra cho quần chúng để tiếp tay với các báo, nhất là nhằm vào giới thợ thuyền, công nhân. Do đó, phong trào tẩy chay bành trướng lên các tỉnh miền Đông, xuống các tỉnh miền Tây. 

Mọi người Việt đều đồng tình là Hoa kiều thời ấy làm ăn thiếu đứng đắn, không có nhân tình, chỉ biết thủ lợi.

Lấy gì thay thế?

Tuy nhiên, phong trào càng bành trướng nhanh thì phía những người chủ xướng vướng phải một vấn đề gần như nan giải, đó là câu hỏi từ phía đồng bào: "Tẩy chay, đồng ý! Không vào ăn uống cà phê hủ tiếu trong các tiệm Hoa kiều, đồng ý! Nhưng, tẩy chay cà phê Hoa kiều mà không có cà phê An Nam, thì đồng bào các giới làm việc ở Sài Gòn làm sao đây? Ăn đâu uống đâu đây?!".

Bây giờ mới là chuyện lớn. Ban đầu, các ký giả chỉ nghĩ hô hào đồng bào tẩy chay để dằn mặt thì Hoa kiều sẽ biết sợ mà xuống giá, hoặc từ nay về sau không dám vô cớ lên giá, móc túi khách hàng nữa. 

Ai ngờ là người Việt chỉ mới biết đồng lòng đây thôi, trong khi Hoa kiều vốn đồng lòng từ lâu. Họ nhận thấy phong trào này bất quá như ngọn lửa rơm chẳng có gì đáng lo, khi mà người Việt chưa có một tiệm cà phê An Nam nào mà đòi tẩy chay cà phê người Hoa thì sức mấy họ ngán và chịu thua.

Họ đánh giá đúng. Đến đây, phía người chủ xướng phong trào cũng nhận ra "mâu thuẫn" đó chính là chỗ yếu thế. Bây giờ đã leo lên lưng cọp, lòng tự ái dân tộc sau cuộc tẩy chay chẳng đi tới đâu lại vẫn phải ăn hủ tiếu uống cà phê của họ hoài sao?

Trong đó có một người "phóng lao phải theo lao", đó là thầy Ký Thạnh. Hô hào tẩy chay tiệm Hoa kiều mà không chỉ ra chỗ nào có tiệm cà phê An Nam cho đồng bào hưởng ứng, thì cũng bằng "đem con bỏ chợ"! 

Do đó, câu nói khí khái của Ngô Thời Nhiệm trả lời Đặng Trần Thường được Ký Thạnh đem ra áp dụng: "Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế". Ký Thạnh một mặt hứa hẹn với các báo, một mặt vỗ ngực cam kết với anh em là sẽ xin nghỉ việc công sở, nhứt định trong một tuần lễ, sẽ có tiệm cà phê An Nam ra đời.

Quới nhân xuất hiện, tiệm cà phê Việt đầu tiên ở Sài Gòn ra đời

Nói được nhưng làm cũng không dễ, vì với đồng lương công chức thì Ký Thạnh làm sao ra nổi một tiệm cà phê ở đất Sài Gòn, lại không phải nghề của chàng. Nhưng may mắn, lúc ấy có ông Phủ Chiếu tức nhà ái quốc nổi danh Gilbert Trần Chánh Chiếu vừa giàu vừa có tâm vốn được chính quyền nể nang, dân chúng quý mến. 

Khi biết chí khí của thầy Ký Thạnh, cụ Gilbert liền sẵn sàng cho mượn - thay vì cho mướn - căn phố lầu của cụ ở số 9 đường Gallieni (nay là Trần Hưng Đạo) để Ký Thạnh thử thời vận, lập tiệm Cà phê An Nam để tranh thương.

Nhờ đó Ký Thạnh giữ đúng lời hứa, chỉ nội trong tuần lễ sau cho khai trương ngay tiệm lấy tên "Cà phê An Nam Huỳnh Công Thạnh", là tiệm cà phê của người Việt đầu tiên ra đời ở Sài Gòn, có trước những tiệm sau này như Đức Thành Hưng, Chung Nhuận Hy và Nguyễn Văn Đắc. 

Dĩ nhiên tiệm rất được các giới đồng bào hoan nghênh ủng hộ, nhất là hầu hết giới công chức. Nhân viên các Sở Hỏa xa, Trường tiền, Trường máy gần đó đều tình nguyện làm khách hàng trung thành, nhất là vì tiệm nầy có món hủ tíu Mỹ Tho còn ngon hơn hủ tiếu Hoa kiều.

Nhờ hội đủ "Thiên thời, địa lợi, nhân hòa" tiệm cà phê An Nam Huỳnh Công Thạnh mở đầu cho kỷ nguyên "Người Việt dùng hàng Việt". 

Tiệm có vị trí thuận lợi là đối diện chợ Bến Thành, còn có bến xe đò Lục tỉnh chạy dài trên hai con đường Viénot (nay là Phan Bội Châu) và Schroeder (nay là Phan Châu Trinh) bên hông chợ, hằng ngày có đồng bào lục tỉnh lên xuống tới lui. 

Nghe tiếng cà phê An Nam, ai nấy đều ghé vào, trước ăn thử sau ủng hộ. Rồi tiếng đồn vang về các địa phương, lần lượt các nơi đều mở tiệm cà phê An Nam theo gương Huỳnh Công Thạnh.

Dấn tới

Tuy nhiên, tâm lý của người đời "được voi đòi tiên". Dù sau đó đã có thêm nhiều tiệm cà phê An Nam ra đời, như ở Bà Chiểu có tiệm Hai Định hút hết khách hàng công chức Tòa Bố Gia Định, ở Sài Gòn có tiệm cà phê của ông Huyện Hội đường Hamelin (nay là Huỳnh Thúc Kháng) nhưng đồng bào ăn hủ tíu Mỹ Tho, hủ tíu Nam Vang mà còn thiếu các món bánh bao, bánh tiêu, giò cháo quẩy, nhứt là món xíu mại thì vẫn còn thèm.

Vấn đề này lại được các báo nhắc tới vì thông cảm đồng bào "ăn quen nhịn không quen", hô hào người Việt ai có tài làm bánh nên ra tay. 

Tờ Thời Báo khuyến khích bằng cách treo giải thưởng cho bất cứ tay thợ Việt nào làm được bánh bao hay xíu mại thưởng 1.000 đồng, bánh tiêu hay giò cháo quẩy thưởng 500 đồng. 

Báo Công Luận hô hào người Việt đứng ra lập gánh mì, gánh hủ tíu (lối bán hàng rong và cũng là lối buôn bán phố biến bấy giờ), một mặt kêu gọi cùng treo giải thưởng để khuyến khích, hoặc bỏ tiền cho vay, để người tình nguyện lấy đó làm vốn và nhà báo đứng "bảo kê".

Cùng với phong trào mở tiệm cà phê, phong trào người Việt lập tiệm "chạp phô" (tạp hóa) cũng phát triển, bán gạo, than, củi, dầu hôi, nước mắm. 

Ký Thạnh cũng mở thêm tiệm tạp hóa lấy hiệu "Việt Tâm Cương" với cách "bán chịu" vừa giao hàng đến tận nhà theo lối hợp tác xã mà thuở ấy cách thức và danh từ nầy chưa xuất hiện trên thương trường.

Cuộc phản công của các xếnh xáng

Đó là những kết quả ban đầu đầy khích lệ. Tuy nhiên, khi phong trào này lan ra Hà Nội, Hải Phòng thì có "pha màu" chính trị và đổ máu. Trái lại, cuộc tẩy chay ở miền Nam kéo dài đến năm 1920 thì chính các nhà lãnh đạo chính phủ Trung Hoa ở Nam Kinh cũng thấy đó là do sự thức tỉnh quyền lợi tự nhiên đã khiến người Việt nổi dậy chứ không phải do thực dân Pháp xúi giục mang màu sắc chính trị. 

Thực tế cho thấy ngoài cuộc tẩy chay tiệm nước Hoa kiều 1919 – 1920 thì tại Sài Gòn năm 1923 còn xảy ra cuộc tẩy chay hàng Bombay (hàng vải vóc do người Ấn độ kiểm soát) và tiếp sang năm 1930 có phong trào "Người Việt Nam xài toàn nội hóa" là hai phong trào còn bị chánh quyền thực dân đàn áp.

Trở lại cuộc tranh đấu nói trên, đến cuối năm 1919, nó thật sự đã làm cho Hoa kiều nao núng. 

Bấy giờ viên bang trưởng Quảng Đông, đứng đằng sau có đại diện các Hoa thương Chợ Lớn như cánh ông Vi Khải chủ Nhà thuốc Nhị Thiên Đường và nhà thuốc Thiên Hòa Đường mới đổ tiền ra lấy lòng nhà cầm quyền Pháp, trên hết là viên Thống đốc Nam Kỳ Maspéro mở cuộc họp tại Phòng thương mãi ở góc đường Hàm Nghi và Bến Chương Dương bây giờ. Sau cuộc họp đó, Thống đốc Nam kỳ ra lệnh: cấm các báo Quốc ngữ ở Sài Gòn không được hô hào "Tẩy chay" Hoa kiều nữa. Người Việt có giỏi thì đứng ra tranh thương, muốn làm gì làm, còn quyền tự do buôn bán phải được tôn trọng cho tất cả.

Thế là giới Hoa kiều thỏa mãn. Riêng tờ Thời Báo của cụ Hồ Văn Lang ức lý mới đưa ra khẩu hiệu.

Còn trời còn nước còn non,

Còn tờ Thời Báo thì còn tẩy chay…

Nhưng liền sau đó, viên Quản nhiệm người Pháp của tờ Thời Báo là ông H. Bianquière và ông P. Canavagio cũng được Vi Khải thuyết phục chấm dứt cuộc tẩy chay. 

Ở báo Nông Cổ mín đàm, Vi Khải tuyên bố Nhà thuốc Nhị Thiên Đường sẽ mua hết các tác phẩm của cụ Nguyễn Chánh Sắt để cho ra tập Vệ Sinh Chỉ Nam mà trong số đó có tiểu thuyết Chăng Cà Mum được coi là bộ xã hội tiểu thuyết đầu tiên hấp dẫn nhứt ở Nam kỳ.

Bây giờ chỉ còn lại tờ Công Luận Báo mà chủ nhân là ông Lucien Hélouty nguyên là một ký giả Pháp, có lương tâm nghề nghiệp hơn với các ông Tây "lái báo" kia nên nhóm Vi Khải không dám giở trò, hơn nữa đối với một Thống đốc Nam kỳ như Maspéro thì nhà báo chân chánh L. Hélouty không coi ra gì, bằng cớ là năm 1914 Toàn quyền A. Sarraut đã bắt bỏ tù mà ông ta còn không ngán. Do đó tờ Công Luận Báo tiếp tục chống độc quyền một cách lẻ loi và dường như cũng sắp mất phương hướng.

Từ tẩy chay sang tranh thương

May thay, lúc ấy xuất hiện hỗ trợ quan trọng của ông Nguyễn Phú Khai, chủ nhiệm tờ báo Pháp ngữ Tribune Indigêne, là nhân vật trong làng báo được mọi người tôn kính, ngang hàng với ông Gilbert Trần Chánh Chiếu. 

Thấy phong trào tẩy chay đang đuối dần, ông cho ra thêm phụ bản Petite Tribune Indigène mỗi tuần để tiếp sức. Ông đưa ra sáng kiến được xem là đúng đắn: người Việt nên bước ra tranh thương với Hoa kiều trong phạm vi tự do buôn bán được tôn trọng (như Maspéro đã nói) để giữ khách hàng Việt, thay vì tẩy chay. 

Từ uy tín của ông, sáng kiến đưa ra được các giới hưởng ứng. Tờ Công Luận Báo đã theo đó mà hô hào mạnh mẽ cuộc tranh thương này, với hy vọng có sự chuyển mình trong mọi người Việt.

Đến đây thì phong trào được coi như là hợp pháp – phù hợp với chủ trương của chính Thống đốc Nam kỳ Maspéro - và càng lúc càng mạnh thêm. Các tiệm buôn, cửa hàng người Việt được mùa mọc lên như nấm. 

Trong số này, nối bật nhất là nhóm sáng lập nhà hàng Đức Thành Hưng, khởi xướng từ một phụ nữ bán hàng rong nghèo là bà Lê Thị Ngọc, quê ở làng Bình Hòa.

Bà Ngọc, còn gọi là dì Năm bún thịt nướng, chuyên đi bán dạo hàng ăn trong các xóm cờ bạc. Ngoài bún thịt nướng, bà còn bán chả giò, hột vịt luộc và tôm càng. Gánh bún thịt nướng chuyên bán đêm của bà rất được ưa chuộng vì rất ngon, danh tiếng nổi như cồn khắp Bà Chiểu - Gia Định. 

Bà có người con biết nghề làm bánh là anh Nguyễn Văn Truyện. Năm 1920 khi người Việt được báo chí cổ vũ tham gia buôn bán, bà Năm Ngọc mới đi vay tiền cho con trai mở tiệm cà phê vừa đào tạo thợ làm bánh Tây. Được thời, hai mẹ con bà lập ra nhà hàng Đức Thành Hưng ngay trên đường Espagne (nay là Lê Thánh Tôn) là nơi phố xá đông đúc, đối diện với rạp hát Moderne. 

Nhờ tay nghề nấu nướng, làm bánh của hai mẹ con nên nhà hàng làm ăn thành công, qua thời gian, bà mở thêm nhiều nhà hàng khác cũng mang tên Đức Thành Hưng khác ở Tân Định, Bà Chiểu, Biên Hòa, Thủ Dầu Một v.v…

Sự ra đời của những tiệm cà phê Việt như Annam Huỳnh Công Thạnh, Đức Thành Hưng, Huyện Hội, Thông Vịnh (tức Hai Vịnh Bà Chiểu) trong góc nhìn hiện nay chỉ là những hoạt động bình thường, nhưng trong thời kỳ Pháp thuộc là sự cạnh tranh không đơn giản, trong đó có sự can đảm và ý chí tự cường của người Việt cùng sự hỗ trợ nhiệt thành của quần chúng, giới báo chí và tư sản, trí thức nặng lòng với dân tộc. Đây là sự kiện có ý nghĩa của ngành dịch vụ ăn uống do chính người Việt thiết lập ở Nam kỳ đầu thế kỷ 20 - trận địa mà họ đã buông bỏ và bị Hoa kiều chiếm lĩnh từ lâu.