Khi bóng đá là "khai quốc công thần"

Phóng to

Murat Yakin (Thụy Sĩ) tranh bóng với Dado Prso (phải), cầu thủ quốc tế nổi tiếng nhất hiện nay của Croatia, trong trận hòa 0-0 của hai đội ở vòng 1

Thành hình từ năm 925, xứ Croatia nhỏ bé luôn bị láng giềng dòm ngó. Ngoài những thời kỳ bị Thổ Nhĩ Kỳ hay Pháp chiếm cứ, Croatia đã lần lượt là thành viên miễn cưỡng của vương quốc Hung (từ năm 1102), của đế quốc Áo - Hung (năm 1527, để tránh bị Thổ Nhĩ Kỳ thôn tính, Croatia đã tự giác chui vào vòng tay che chở của đế quốc và bị ôm cứng luôn trong suốt 400 năm!), tiếp theo là của vương quốc Serbia, Croatia và Slovenia (từ 1918), sau đổi tên thành vương quốc Nam Tư (năm 1929), trước khi bị phát xít Đức thôn tính (1941), và cuối cùng của Cộng hòa liên bang Nam Tư (từ 1946). Năm 1991, Croatia tuyên bố độc lập nhưng chỉ thật sự giành được chủ quyền năm 1992 sau một cuộc chiến tranh ly khai khốc liệt.

Nền bóng đá của Croatia do đó mang một số đặc tính của bóng đá Nam Tư trước khi phân rã.

* * *

Các cầu thủ Nam Tư trước kia vẫn được gọi là những nghệ sĩ Brazil của châu Âu nhờ một phong cách chơi chịu ảnh hưởng của nhiều truyền thống (Nga, Áo - Hung và Latin): họ là “những nghệ sĩ xuất thân từ nhiều nền văn hóa bóng đá khác nhau”, nói như Ivan Curkovic (cựu thủ môn đội bóng Pháp St. Etienne và cựu phó chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Nam Tư).

Phong cách bóng đá của Nam Tư thường nghiêng về tài nghệ cá nhân, với những cầu thủ thích vờn bóng và biểu diễn kỹ thuật, nhưng lại thiếu kiên định khi gặp trở lực. Đội tuyển Liên bang Nam Tư chưa có được một thành tích quốc tế nào tương xứng với tiềm năng lớn lao của mình dù luôn có một kho cầu thủ trẻ xuất sắc. Có lẽ vì Nam Tư ít khi tạo nổi một đội hình có lối chơi toàn đội thật kỷ luật và kiến hiệu, trừ phi có một giải thích khác, như sự chia rẽ chủng tộc trong nội bộ chẳng hạn.

Các trận đấu trong giải vô địch bóng đá Nam Tư trước đây, giữa các đội bóng các nước thuộc liên bang, là một trong những dấu hiệu báo bão của cuộc nội chiến sắp tới. Người ta còn nói tới một “nền văn học” nửa bóng đá, nửa chiến tranh được phổ biến giữa một bên là các cổ động viên hai đội bóng Sao Đỏ (Red Star) và Quân Du Kích (Partisans) của thủ đô Belgrade với hai đội Dynamo Zagreb và Haiiduk Split của Croatia, bên kia.

Mỗi chuyến đi cổ vũ đội nhà trên sân khách giống như một cuộc hành quân đối với cổ động viên. Ngoài những từ sắt máu như “làm thịt”, “cứa cổ”, có cả những vần thơ cổ động bi tráng được một fan bóng đá Serbia cải biên từ một bài hát của kháng chiến quân thời chống phát xít Đức: “Con đi cổ động đội nhà, mẹ đừng thương khóc rủi mà thành ma”. Thơ nhạc đưa Kinh Kha sang Tần chắc cũng chỉ ai oán đến mức ấy!

Sau nội chiến, một thủ lĩnh của các cổ động viên bóng đá Serbia tuyên bố: “Cuộc nội chiến đã không được khơi mào bởi các tướng lĩnh mà bởi đám cổ động viên chúng tôi, từ những trận bóng với Dynamo Zagreb”. Còn phía Croatia, người ta cho rằng có lẽ đề án thành lập đội tuyển Croatia chính là bước đầu khởi động toàn bộ cái tiến trình ly khai dẫn đến sự hình thành quốc gia này. Nói cách khác, đội tuyển quốc gia chính là vị “khai quốc công thần” của nước Croatia mới ngày nay.

Điều chắc chắn là sau chiến tranh tất cả các ông chủ tịch của những câu lạc bộ bóng đá ở Croatia đều trở thành những thành viên có uy tín của đảng cầm quyền, và bóng đá vẫn còn là một tác nhân quan trọng trong sự tiến hóa của cả quốc gia lẫn xã hội. Tổng thống Tudjman, một ủng hộ viên kỳ cựu và uy tín của đội Dynamo Zagreb, chủ trương từ nay đội tuyển bóng đá quốc gia phải đồng thời là sứ giả vừa của nền bóng đá vừa của nền cộng hòa Croatia trên trường quốc tế.

* * *

Theo các tài liệu còn lưu giữ được, bóng đá đã theo chân những người thợ Anh đến thành phố Rijeka của Croatia dựng xưởng vào khoảng năm 1873. Nhưng người Croatia chỉ thật sự tham gia từ 1880, khi quả bóng lăn đến Zupanja (hiện ở tỉnh này, ngoài một bảo tàng bóng đá lưu giữ quả bóng đầu tiên có cả một tượng đài tôn vinh bóng đá!). Tuy nhiên, bóng đá chỉ là môn thể thao của kiều dân Anh tại đây cho đến đầu thế kỷ 20.

Các câu lạc bộ bóng đá đầu tiên của dân bản xứ chỉ xuất hiện từ năm 1903, trận cầu đầu tiên giữa hai câu lạc bộ Croatia chỉ diễn ra năm 1906, rồi một đội tuyển quốc gia cũng được gửi sang Prague đấu hai trận hữu nghị với Slavia (câu lạc bộ hay nhất của Tiệp Khắc lúc ấy) năm 1907, với kết quả không thể nào thảm hại hơn (0-15 và 0-20).

Dưới sự hướng dẫn của Milovan Zoricic, một nhân vật rất quan trọng về tổ chức trong suốt thời kỳ thai nghén rất khó khăn Liên đoàn Bóng đá Croatia, Croatia đã liên lạc rất sớm và đều với Anh để nhờ trợ giúp kỹ thuật. Từ năm 1914, nhiều huấn luyện viên Anh đã được mời sang hướng dẫn cho bóng đá Croatia và đến năm 1936, CLB Gradjanski của cậu học trò đã có thể đá bại đội Liverpool danh tiếng của ông thầy tại Zagreb với tỉ số cách biệt 5-1.

Năm 1930, đội tuyển Nam Tư tham dự World Cup đầu tiên và chỉ thua đội vô địch tương lai Uruguay ở trận bán kết; 12 trong số 24 cầu thủ Nam Tư lúc ấy đều xuất thân từ thành phố Split. Các cầu thủ Croatia cũng có mặt đông đảo trong hai đội hình đã đoạt huy chương vàng ở Olympic 1960 và đứng thứ 4 tại World Cup 1962.

Nhưng chỉ từ khi Croatia độc lập, các thành tích của đội tuyển mới thật xuất sắc. Croatia đã đoạt vé dự vòng chung kết Euro 1996 ở Anh và chỉ thua Đức 1-2 ở vòng tứ kết. Sau khi thất bại ngay từ vòng loại Euro 2000 ở Bỉ - Hà Lan, Croatia trở lại vòng chung kết Euro 2004 sau khi loại Slovenia ở trận tranh vé vớt.

Với World Cup, Croatia mới tham dự vòng chung kết hai lần nhưng liên tiếp, lần đầu năm 1998 tại Pháp với thành tích lẫy lừng nhất cho đến nay: đứng thứ 3 thế giới sau khi thắng đậm đội Đức ở tứ kết (3-0, dù dân số Croatia chỉ bằng số người chơi bóng đá có thẻ ở Đức!), làm điêu đứng đội Pháp ở bán kết (1-2) và thắng Hà Lan (2-1) trong trận chung kết nhỏ. Lần 2 năm 2002, với một thế hệ “công thần” đã luống tuổi, Croatia không vượt nổi vòng 1 trên các sân Nhật.

* * *

Tại Euro 2004 này, liệu Croatia sẽ làm được gì khi phải đứng cùng bảng với hai đội Anh và Pháp ở vòng 1? Giới đánh cá không cho Croatia bao nhiêu hi vọng. Năm 1998 cũng thế. Nhưng chẳng ai ngờ sức bật đến từ niềm tự hào dân tộc mang đến cho một đội bóng, dù trẻ và thiếu kinh nghiệm, một thành tích vượt trội như vậy một khi các cầu thủ đều quyết tâm và đoàn kết bảo vệ màu cờ sắc áo.