Khi "ông thánh" đòi tiền !

Phóng to

Thầy giáo Lopez và học sinh

Lúc mới học tiếng Pháp, ai chẳng học trước tiên hai động từ căn bản être, avoir. Lớn lên, mới hiểu rằng theo chữ nghĩa triết học, être là tồn tại, avoir là sở hữu.

Năm ngoái bạn bè ở Pháp gặp nhau thường hỏi đã xem phim Être et avoir chưa, cho đó là phim không thể bỏ qua. Phong cảnh Saint-Etienne-sur-Usson vùng Auvergne (phía nam nước Pháp) hiện rõ bốn mùa trong phim với ngôi trường có một không hai trên thế giới. Học trò mỗi sáng có xe ca đón đi, chiều đưa về, ngày đông tuyết phủ ngập đường hay ngày thu rực lá vàng trên con đường nhỏ nhiều nơi khúc khuỷu...

Ngôi làng cách biệt hẳn với thế giới bên ngoài, với vi tính, văn minh vật chất - chỉ có rừng mịt mùng và đồng ruộng bao la vây quanh. Trẻ em đi học về lăn vào chuồng nuôi gia súc, lái xe chất đầy rơm rạ, cùng làm việc đồng áng phụ giúp gia đình.

Gọi “trường” nghe cho sang chứ thật ra nó chỉ một lớp duy nhất, với ông giáo duy nhất đảm đương từ trẻ mẫu giáo đến hết bậc tiểu học; từ đội mũ, mặc áo cho trẻ con ra ngoài chơi đến rửa bàn tay nhỏ xíu vấy bẩn, từ giải thích bài toán, bài văn đến giảng hòa khi các em giận nhau, từ an ủi chuyện riêng tư buồn phiền đến khích lệ các em sắp lên trung học... và đó chính là điểm đặc biệt được quay thành phim.

"Trường" như thế bởi luật của Pháp buộc phải ít nhất 20 em mới được hưởng một thầy. Đào đâu ra sĩ số trong cái ngôi làng heo hút khi mà từng đó trình độ cộng lại chỉ đáng nửa ông thầy, hưởng nguyên một ông đã là may!

Để chọn trường này, đạo diễn Nicolas Philibert đã đi qua hơn trăm ngôi trường, với ý định làm một phim tài liệu về những gì đã in đậm trong mỗi chúng ta thời thơ ấu, tìm lại những kỷ niệm êm đềm mà tuổi thơ đã dắt chúng ta qua ngôi trường làng để từ đó vào đời. Và khi chọn được, Nicolas đã gắn bó với nó suốt bốn mùa trong năm học.

Cuốn phim đã đưa ông giáo làng Lopez vô danh vào mọi con tim người Pháp, đã đoạt giải Louis-Delluc và rực sáng ở Liên hoan phim Cannes. Tóm lại là “succès fou”: thành công như điên. Trong lịch sử phim tài liệu chưa từng có phim nào thành công đến vậy, chưa bao giờ đạo diễn và nhà sản xuất phim tài liệu nào bỏ tiền vô túi nhiều như vậy.

Phần nhà giáo Lopez, dù ông từng tâm sự cuốn phim đã làm thay đổi đời ông, khiến ông sung sướng... nhưng về hưu, không còn là nhà giáo cũng chẳng là “ngôi sao” của các buổi lễ nữa, từ căn nhà khiêm nhường cạnh biên giới Pháp - Tây Ban Nha, Lopez nhìn qua bên kia quê hương Tây Ban Nha hết mơ mộng và bắt đầu tính toán: cứ 8 euro một vé vào cửa nhân cho gần 2 triệu người xem sẽ ra con số bao nhiêu, chưa nói băng, đĩa..., thế mà họ đề nghị cho mình hưởng một khoản chỉ tương đương 18 tháng lương, lại chỉ đề nghị sau khi nghe mình rục rịch đâm đơn kiện, đòi tới 250.000 euro!

Trong phiên tòa diễn ra tháng mười một vừa qua Lopez đã thua điểm thứ nhất, khi buộc tội hãng phim “vi phạm quyền được dùng hình ảnh”, thua vì giữa đạo diễn và nhà giáo không hề ký hợp đồng đóng phim.

Phóng to

Cậu bé Jojo trên apphich quảng cáo phim

Lopez thua còn vì nếu trả cho ông thì các nhân vật khác làm sao: thằng bé Jojo trên apphich làm xúc động mọi con tim khi kiễng chân cố dán lên tường tấm ảnh quá to với nó, rồi các học sinh khác hay cảnh cả gia đình xúm nhau giúp con làm toán nhân?

Trước nay các cảnh phim tài liệu đôi khi hiện diện cả làng, cả tỉnh có ai được trả tiền? Đúng là tòa án không biết lấy đâu làm ranh giới thương mại cho thể loại phim này.

Điểm thứ nhì tòa sẽ xử vào mùa xuân: Lopez cho rằng có những cảnh ông không biết là quay chính thức, đã đem chiếu không có sự đồng ý của ông. Mấy quan tòa chắc cũng điên đầu vì chưa bao giờ phim tài liệu mà hốt lắm bạc như thế. Xử thế nào thì cũng thành lệ mới. Cho dẫu điểm này thắng kiện, chắc chắn Lopez sẽ không được đủ số tiền khiếu nại. Nếu được ít hơn hay thua hẳn thì có lẽ ông phải bán nhà để trả tiền luật sư!

Cả nước Pháp khóc - cười khi xem phim, cả nước Pháp khóc cho ngôi trường đã chết của Lopez, cả nước Pháp đã xem ông như thánh. Giờ thánh làm thất vọng con tim đất Pháp, giết chết cả huyền thoại bởi thánh thì không được tính toán, không được ham tiền, phải sống cuộc đời thanh bạch... Khổ nỗi Lopez có tự cho mình là thánh đâu. Ông cũng là con người với tất cả ham muốn tự nhiên, những tính toán cần thiết, những nhu cầu nhân sinh buộc phải có tiền...

Do chẳng ai là thánh cả nên với máy móc tinh vi hiện đại ai cũng bèn tính toán. Cũng vì tính toán mà các nhà làm phim mới “quên” chuyện: “mình ăn cơm phải cho người ta ăn cháo” mà đáng ra họ phải dàn xếp sao cho tình nghĩa...Bởi vì sau mấy mươi năm "tồn tại" trên đời, ai chẳng muốn có cái gì làm sở hữu

(Paris, tháng12-2003)