Khủng hoảng thanh khoản và những giải pháp ngắn hạn

Kỳ 1: Khủng hoảng thanh khoản và hậu quả

Phóng to

Thắt chặt tiền tệ là đúng và không tránh khỏi nhưng...

Bài viết này chỉ tập trung vào vấn đề thanh khoản ở ngắn hạn, cố gắng trả lời những câu hỏi sau: Khủng hoảng thanh khoản là gì? Tại sao nó diễn ra đúng vào lúc tăng trưởng đang ở mức kỷ lục và hậu quả của nó? Tình trạng thiếu thanh khoản xảy ra với những ngân hàng nào và tại sao? Đến khi nào khủng hoảng thanh khoản mới chấm dứt? Liệu Ngân hàng Nhà nước (NHNN) có thể đạt được mục tiêu rút tiền về để giảm lạm phát hay không, và nên làm gì trong ngắn hạn?

Chính sách tín dụng nới lỏng của NHNN (từ năm 2003-2007, cung tiền tăng 25% mỗi năm trong khi giữ lãi suất và tỉ lệ dự trữ bắt buộc không đổi) đã khiến lạm phát liên tục ở mức cao, và nhảy vọt đến trên 12% vào cuối 2007.

Thắt chặt tiền tệ là đúng và không tránh khỏi

Với lãi suất thực âm (giá vốn quá rẻ), các nhà đầu tư phóng tay vay tiền đầu tư vào bất động sản (và ở qui mô nhỏ hơn, vào chứng khoán) bất chấp rủi ro tín dụng khi lãi suất tăng và khả năng suy thoái của thị trường này.

Các ngân hàng hưởng lợi lớn từ cơn lốc đầu tư này, nên tốc độ cho vay tăng rất nhanh. Ngân hàng càng năng động thì tăng trưởng tín dụng càng cao (70% trong khối ngân hàng cổ phần, 20% trong khối ngân hàng quốc doanh trong năm 2007). Các ngân hàng không đủ động cơ để hạn chế rủi ro thất bại của dự án vay cũng như rủi ro lãi suất, đẩy rủi ro về phía người gửi tiền.

Trong tình trạng thiếu các hãng đánh giá rủi ro tín dụng, người ghìm cương cuối cùng chính là NHNN. Nhưng NHNN vốn không độc lập với các chính trị gia - những người luôn muốn tăng trưởng - đã không thể làm gì nhiều: bằng cách kìm giữ lãi suất danh nghĩa không nhúc nhích trong vòng mấy năm liền, NHNN đã từ bỏ vũ khí chính của mình trong cuộc chiến chống lạm phát. Không những thế, với tốc độ tăng cung tiền hằng năm 25-35%, gấp nhiều lần tốc độ tăng trưởng kinh tế, NHNN đã chủ động tiếp tay cho lạm phát, một thứ thuế đánh vào người gửi tiết kiệm để tài trợ giới đầu tư thông qua vốn giá rẻ, nhằm thúc đẩy tăng trưởng. Đời sống của những người ăn lương (công chức và công nhân) gặp nhiều khó khăn, và đình công là hệ quả tất yếu của lạm phát.

Trước sức ép của lạm phát và lo ngại rủi ro quá lớn từ các khoản cho vay đầu tư vào bất động sản và cổ phiếu, từ giữa năm 2007 NHNN dường như đã bớt phải chịu sức ép tăng trưởng. Sau nhiều năm, NHNN lại có cơ hội có được quyền lực thật sự mà đáng lẽ nó phải được hưởng. Trên thực tế, NHNN đã có những động thái mạnh mẽ nhằm rút tiền ra khỏi lưu thông: tháng 6-2007, NHNN đã điều chỉnh tăng tỉ lệ dự trữ bắt buộc lên gấp đôi đối với cả nội tệ. Cuối tháng 1-2008, NHNN thông báo điều chỉnh các lãi suất cơ bản, tái cấp vốn và chiết khấu.

Khủng hoảng thanh khoản do thắt chặt quá nhanh và tác dụng ngược

Vào tháng 2-2008, khi NHNN áp đặt bán 20.000 tỉ đồng tín phiếu thì các ngân hàng chỉ có mấy tuần để thu khối lượng tiền rất lớn này (hơn 10% tổng tiền mặt đang lưu thông), trong khi lượng tiền mặt đang có trong hệ thống ngân hàng không còn nhiều. (Trước đó, các ngân hàng đã phải huy động thêm 10.000 tỉ đồng để bổ sung dự trữ bắt buộc, vừa tăng thêm 1%). Điều này đã gây ra hàng loạt tác dụng ngược.

Một là, hệ quả tức thời của việc này là các ngân hàng do không huy động kịp vốn nên phải vay nóng trên thị trường liên ngân hàng để tránh mất thanh khoản, đẩy lãi suất VNIBOR lên rất cao. Việc NHNN hất chi phí rút tiền về phía các ngân hàng thương mại đã và đang gây thiệt hại cho các ngân hàng, vừa phải vay lãi suất cao để mua tín phiếu lãi suất thấp, vừa không đủ tiền để cho vay theo kế hoạch.

Hai là, mặc dù tiền mặt trong dân vẫn nhiều, nhưng khi hệ thống ngân hàng thiếu tiền mặt thì tín dụng cấp cho nền kinh tế cũng bị cạn kiệt nhanh chóng. Nguyên nhân là tiền mặt khi quay vòng trong hệ thống ngân hàng thì nó có thể tạo ra tín dụng lớn hơn nhiều (số nhân tiền tệ cao hơn) so với tiền nằm trong dân hay nằm trong két sắt của NHNN. (Số nhân tiền tệ của VN hiện nay là khoảng 4.1).

Hệ quả của khủng hoảng thanh khoản hiện nay là trong ngắn hạn, nhiều ngân hàng phải ngừng cho vay, dẫn đến sự thiếu vốn đột ngột của doanh nghiệp, làm các dự án kinh doanh cần nhiều vốn (như bất động sản) bị đình đốn. Tình hình rồi sẽ được cải thiện khi lãi suất huy động đủ hấp dẫn để hút tiền trong dân vào lưu chuyển trong hệ thống ngân hàng, nhưng độ trễ (một vài tháng) của quá trình này sẽ gây khó khăn lớn trong ngắn hạn cho các thị trường như chứng khoán và bất động sản. (Đây chính là logic của hiện tượng tưởng chừng như nghịch lý: cả ngân hàng, người dân và doanh nghiệp đều kêu thiếu tiền mặt).

Ba là, biện pháp nhằm giảm lạm phát trong trung hạn này lại đẻ ra lạm phát dữ dội trong ngắn hạn (chỉ trong hai tháng đầu năm, lạm phát đã lên tới 6%). Muốn giữ cho hệ thống ngân hàng không lâm vào tình trạng mất thanh khoản, NHNN lại phải bơm tiền ra liên tục, ngược hẳn với ý định thu tiền về ban đầu. Chỉ trong một tuần vừa rồi, NHNN đã phải bơm 33.000 tỉ đồng vay ngắn hạn vào hệ thống liên ngân hàng, gấp 1,5 lần số lượng tiền định rút về qua tín phiếu bắt buộc.

Chừng nào mà các ngân hàng chưa thu đủ 20.000 tỉ đồng từ người dân để mua tín phiếu NHNN, thì tình trạng thiếu thanh khoản vẫn còn. Mỗi khi lượng tiền cho vay ngắn hạn của NHNN đáo hạn thì thiếu thanh khoản sẽ lại diễn ra, và NHNN vẫn phải bơm tiền đều đặn vài ngày hay một tuần một lần như vừa qua để các ngân hàng thương mại “cầm hơi”. Điều này cũng tương tự như làm cho con nghiện bị sốc quá nặng vì cắt thuốc quá nhanh, rồi lại tiêm thuốc phiện để cho anh ta khỏi chết.

Bốn là, việc bơm tiền dồn dập vừa qua đang khiến cho NHNN dần “hết đạn”, tác động xấu đến tính khả tín của cam kết chống lạm phát của NHNN trong năm nay: chỉ trong hai tháng đầu năm, NHNN đã sử dụng hết gần một nửa hạn mức tiền đồng được phép đưa ra lưu thông cho năm 2008. Điều này lại dẫn đến k_ vọng của người dân về lạm phát trong năm 2008 không giảm như mong muốn, và đến lượt nó lại làm cho nhiệm vụ của NHNN thêm khó khăn.

Năm là, nguy cơ vỡ nợ k_ thuật của một vài ngân hàng tuy chưa lớn, nhưng sẽ tăng nhanh nếu tình trạng khủng hoảng thanh khoản kéo dài. Một khi lòng tin của người gửi tiền vào hệ thống ngân hàng giảm sút quá lớn, họ sẽ đổ xô đến ngân hàng để tranh nhau rút tiền gửi, làm sụp đổ toàn hệ thống.