Lật lại "hồ sơ cơm tù"

Phóng to

Quán cơm tù Tá Hà

(TTCN trích giới thiệu luận văn tốt nghiệp (khoa xã hội học), Lớp cao cấp lý luận chính trị (tại chức) về đề tài “Tác động xã hội của thông tin trên báo chí” (qua khảo sát một số vụ việc như “cơm tù”, “bán lúa non”, “xây cầu Nông Sơn” trên báo Tuổi Trẻ TP.HCM, năm 2002 - 2003) của nhà báo Đỗ Đình Tấn, phần khảo sát về cơm tù).

Tin về cái chết này đã xuất hiện trên số báo ra ngày 25-12-2002, mở đầu cho loạt bài phóng sự điều tra, đặt vấn đề truy vấn những người có trách nhiệm... kéo dài hơn nửa năm từ 25-12-2002 đến hết tháng 7-2003.

Chính phủ đã vào cuộc để lập lại trật tự trên tuyến quốc lộ 1A. Lần đó, vấn nạn này đã được báo chí đưa lên thành một vấn đề thời sự, thu hút được sự quan tâm rộng rãi của xã hội. Nó đã trở thành “nghị sự” của báo chí, của người dân, của các nhà lãnh đạo chính trị, của chính quyền các cấp, trên nhiều diễn đàn khác nhau như qua các cuộc tiếp xúc cử tri của đại biểu Quốc hội, bên lề kỳ họp Quốc hội cả nước...

Đã có một mối liên hệ giữa ba “chương trình nghị sự”: “chương trình nghị sự” của báo chí (vạch rõ chân tướng của nạn cơm tù), “chương trình nghị sự” của công dân (lên án nạn cơm tù) và “chương trình nghị sự” của các nhà lãnh đạo chính trị (giải quyết nạn cơm tù).

Tuyến tin bài cơm tù được xây dựng trên một loạt bảy cặp đối nghịch đáng chú ý, tập trung là ba đối nghịch chính:

+ Đối nghịch giữa một quán cơm “không tù” và một quán “cơm tù”:

Khác với quán ăn thông thường là nơi khách có thể tự do ra vào, tự chọn món ăn mà mình thích, quán “cơm tù” lại đã trở thành nơi mà khách bị lùa vào quán giống như những tù nhân bị đưa vào nhà tù với hàng rào thép hay hàng rào người bao quanh. Khách đã vào thì không thể trở ra được, trừ phi phải tuân theo “luật lệ” riêng của quán “cơm tù” là phải ăn cơm, nếu không họ sẽ bị mắng chửi, nhục mạ, bị dằn mặt bằng nhiều kiểu. Không ăn, không mua bất cứ thứ gì, khách lại phải đóng những khoản lệ phí bất hợp lý như phải trả “tiền vệ sinh” (!?). Còn nếu ăn thì khách lại bị bóc lột thậm tệ. Giá cả trong quán cơm tù đắt gấp 3-4 lần so với bình thường. Trong khi đó, bọn chủ xe, nhà xe lại được cung phụng hết mức với những “ mâm cỗ” phủ phê, miễn phí, lại còn được nhận “phong bao nho nhỏ” thậm chí cả “dịch vụ em út”.

+ Đối nghịch giữa hành khách = “thượng đế” và chủ quán cơm tù cùng bọn “cai tù”:

Trong kinh tế thị trường, người mua được đối xử như là “thượng đế”, còn người bán cũng tự xác định như là người phục vụ. Ở quán cơm tù, quan hệ này bị phá bỏ hoàn toàn, thậm chí bị biến dạng một cách không bình thường. “Thượng đế” đã trở thành tù nhân, còn người phục vụ lại trở thành những cai tù, cai ngục, với tất cả những biện pháp, thủ đoạn của nhà tù: trấn áp, đánh đập, đấm, đá, chém, quát nạt, hăm dọa...

Ngôn ngữ lại rất đặc trưng cho một thứ băng nhóm xã hội đen. Coi thường pháp luật như một chủ quán “cơm tù” dứ dứ dao phở tuyên bố xanh rờn: “Tao có lấy cái mạng bố láo của mày bất quá cũng chỉ bồi thường 30 triệu là bãi nại chứ tù đày cái gì”; mạng đổi mạng như một gã giúp việc trong quán cơm tù mặt hầm hầm sát khí chạy ra kéo tay chị khách giật lại bắt phải đi vào và chỉ thẳng vào mặt quát: “Mày muốn ra khỏi đây, bước qua xác tao đi”; cũng táo tợn như một ả nhân viên đưa cái môi múc canh dứ “Bảo không nghe bà sai cai đánh cho vỡ mặt”; thách thức như một ”cai tù” của quán cơm tù liên tiếp ra những cú đấm và dùng những lời lẽ thô bỉ lăng nhục: “Thượng úy là cái gì. Thượng tướng tao cũng đánh cho mất nòi huống chi mày”; tự cho mình quyền làm luật cho kẻ khác tuân giữ như “phán quyết” của một chủ xe đò khi khách thắc mắc việc chủ xe lấy giá quá cao: “Đi xe tao, tao nói một là một, hai là hai”...

+ Đối nghịch giữa cái ung nhọt của cơm tù đã tồn tại ngang nhiên từ lâu trên thực tế và thái độ “không biết, không nghe” thậm chí làm ngơ, bao che, dung túng cho quán cơm tù của chính quyền địa phương ở nhiều mức độ khác nhau và vì nhiều lý do khác nhau.

Như một nạn nhân của cơm tù phân tích trên số báo ngày 3-1-2003, thái độ của chính quyền địa phương là một trong hai mắt xích (một mắt xích khác là chủ xe) đã khiến nạn cơm tù cứ ngang nhiên tồn tại: “Xin những nhân viên công quyền địa phương đừng đổ lỗi cho thiếu người, cho không biết, cho sự hoạt động tinh vi... của đối tượng mà thêm rầu dư luận. Cái chính ở đây là có một số vị đã cố tình làm ngơ vấn đề. Tại sao làm ngơ thì ai cũng có thể thấy vì chưa kể những khoản tiếp khách, phong bao lễ lạt mà chỉ chuyện đóng thuế, nộp quĩ này quĩ nọ của địa phương thôi các quán kia đã đóng vai trò rất chủ đạo”.

* Những đối nghịch này dẫn đến hai sự đối kháng đòi hỏi cần phải được giải quyết:

- Một là: phải xóa bỏ các quán cơm tù, nhờ đó sẽ chặt đứt được mối quan hệ quyền lợi giữa bộ ba: chủ quán + bọn “cai tù” + chủ xe, nhà xe (trong đó có cả mối quan hệ tiêu cực giữa chủ quán + một số cán bộ địa phương).

- Hai là: chính quyền phải vào cuộc để lập lại kỷ cương, bảo vệ người dân bằng sức mạnh của bộ máy nhà nước, của dư luận xã hội và của Quốc hội như tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng (Văn phòng Quốc hội) trong bài Đối tượng cần được quan tâm là những người “thấp cổ bé miệng” đã nêu. Trên báo Tuổi Trẻ ngày 6-5-2003, ông đã viết: “Dân chủ không nằm ở các quyền năng to lớn của Quốc hội (QH), mà ở mối quan hệ giữa QH với cử tri. Đây là mối quan hệ giữa những người được ủy quyền với chủ nhân đích thực của quyền lực. Trong mối quan hệ này, các vị đại biểu QH là những người được ủy quyền, và cử tri là chủ nhân đích thực của quyền lực. Như vậy, dân chủ chính là việc các vị đại biểu QH phải chịu trách nhiệm trước cử tri, và việc QH sử dụng các quyền năng to lớn của mình để bảo vệ quyền lợi của cử tri. Giám sát là một trong những quyền năng đó. Nếu cơm tù là sự tủi nhục của những người dân sống trong một đất nước tự do, thì hoạt động giám sát phải tập trung vào vấn đề này. (Tuy nhiên, đối tượng giám sát không phải là các quán cơm tù mà chính là các cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm trong việc để xảy ra hiện tượng này)”.

Cách đặt vấn đề như trên của TS Nguyễn Sĩ Dũng không phải không có lý do. Dư luận thắc mắc: tại sao nạn cơm tù cứ ngang nhiên tồn tại bất chấp pháp luật khắp các tỉnh có quốc lộ 1 chạy qua, vậy chính quyền các địa phương đang ở đâu? Chúng ta thử phân tích thái độ, phản ứng của các “thành viên” có liên quan trong cơm tù (xem bảng).

Rõ ràng chính quyền cơ sở từ cấp huyện, thị trấn đến xã (chú ý thái độ từ 1-7 trong bảng) của các địa phương trên tuyến quốc lộ 1A đã bộc lộ rõ sự yếu kém của mình trước nạn cơm tù. Điều này cũng phản ánh tình trạng chung của chính quyền cơ sở trong phạm vi cả nước. Không có gì khó hiểu vì sao nạn cơm tù xuất hiện đã lâu nhưng nó vẫn tiếp tục tồn tại cho đến khi có “giọt nước làm tràn ly” thì bộ máy quyền lực nhà nước tại cơ sở, trước sức ép của báo chí, dư luận và chính quyền trung ương mới được đánh thức trở lại.